Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam)

Cùng với tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ trong sản xuất và tiêu dùng hàng hóa, đặc biệt là các sản phẩm đóng gói sẵn. Sự phát triển này đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng đồng thời cũng kéo theo lượng rác thải bao bì phát sinh ngày càng lớn, gây áp lực lên hệ thống thu gom và xử lý chất thải.

Trong khi đó, ngành công nghiệp tái chế nhựa và giấy của Việt Nam lại phụ thuộc đáng kể vào phế liệu nhập khẩu. Theo Bộ Công Thương, chỉ riêng năm 2018, 80% nguyên liệu nhựa tái chế (tương đương 254.000 tấn) được nhập từ các nước G7; đối với giấy, con số này là 2,1 triệu tấn, chiếm 57% tổng nguyên liệu đầu vào. Sự lệ thuộc vào nguồn phế liệu nhập khẩu trong khi rác thải trong nước chưa được tận dụng hiệu quả cho thấy một nghịch lý lớn – ngành bao bì vẫn đang vận hành theo mô hình kinh tế tuyến tính, nghĩa là sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ, thay vì tái sử dụng và tái chế.

Trước thực trạng đó, chín doanh nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực hàng tiêu dùng và bao bì – gồm Coca-Cola Việt Nam, FrieslandCampina Việt Nam, La Vie, Nestlé, Nutifood, Suntory PepsiCo Việt Nam, Tetra Pak, TH Group và URC Việt Nam – đã cùng nhau khởi xướng Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) vào ngày 21 tháng 6 năm 2019.

Liên minh được hình thành với mục tiêu chung tay thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn bao bì, bằng cách làm cho việc thu gom và tái chế trở nên dễ tiếp cận, minh bạch và bền vững hơn, hướng tới tầm nhìn “Vì một Việt Nam Xanh - Sạch - Đẹp.”

PRO Việt Nam tập trung vào trụ cột Tái chế (Recycle) trong nguyên tắc 3R: Reduce - tiết giảm , Reuse - tái sử dụng, Recycle - tái chế. Trong khi Reduce và Reuse mở ra cơ hội đổi mới về vật liệu và thiết kế, Recycle là nền tảng để PRO Việt Nam xây dựng một chuỗi tuần hoàn bao bì bền vững, minh bạch, hiệu quả và có khả năng nhân rộng.

Được thành lập dựa trên nguyên tắc “đồng kiến tạo giá trị”, PRO Việt Nam tập hợp các doanh nghiệp thành viên cùng hành động hướng tới mục tiêu tái chế chung, đạt hiệu quả nhanh hơn so với làm việc độc lập. Liên minh đã triển khai các dự án thí điểm hợp tác với đối tác thu gom và tái chế trên toàn quốc, hình thành một mô hình thu gom - tái chế dễ tiếp cận, bền vững và tối ưu, góp phần thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, PRO Việt Nam hợp tác chặt chẽ với Chính phủ, tham gia xây dựng và thúc đẩy chính sách, đặc biệt là thực thi Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR). Liên minh còn triển khai các chương trình truyền thông và giáo dục cộng đồng, nâng cao nhận thức về phân loại rác tại nguồn, lối sống xanh và kinh tế tuần hoàn, lan tỏa tinh thần bảo vệ môi trường rộng khắp đến người dân.

Tầm nhìn

Góp phần vì một Việt Nam Xanh – Sạch – Đẹp.

Sứ mệnh

Đảm bảo quy trình thu gom và tái chế bao bì dễ tiếp cận, bền vững và hiệu quả nhằm thúc đẩy kinh tế tuần hoàn bao bì tại Việt Nam.

Mục tiêu

Đến năm 2030, tất cả bao bì do các thành viên Liên minh đưa ra thị trường sẽ được thu gom và tái chế, hình thành một chuỗi tuần hoàn khép kín, giảm thiểu chất thải và tăng cường tác động tích cực đến môi trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu của mình, PRO Việt Nam hướng đến bốn (04) hoạt động chính:

• Nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi: hướng đến cả doanh nghiệp và người tiêu dùng, tạo thói quen tiêu dùng có trách nhiệm và tham gia vào việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
• Xây dựng và củng cố hệ sinh thái thu gom bao bì: phối hợp với cả khu vực chính thức và phi chính thức, tối ưu hóa mạng lưới thu gom – tái chế.
• Thúc đẩy chương trình tái chế của các cơ sở sản xuất và xử lý: đảm bảo bao bì sau sử dụng được tái chế hiệu quả.
• Phối hợp với Chính phủ và các cơ quan quản lý: ủng hộ và phổ biến bộ nguyên tắc 3R, đặc biệt nhấn mạnh Recycle – Tái chế, để tăng cường hiệu quả thực thi EPR và các chính sách môi trường.

Quá trình triển khai - Phạm vi - Chi phí

PRO Việt Nam hoạt động trong bối cảnh thách thức lớn về rác thải nhựa và bao bì, với mục tiêu thúc đẩy một chuỗi thu gom – tái chế bền vững và hiệu quả. Để đạt được mục tiêu này, PRO xây dựng lộ trình triển khai theo 3 giai đoạn, đi từ nhận thức đến hành động, từ thử nghiệm đến mở rộng:

Truyền thông và nâng cao nhận thức (2020–2025)

Giai đoạn nền tảng, tập trung xây dựng thói quen cộng đồng và khuyến khích phân loại rác tại nguồn, thiết lập cơ sở để các chương trình thí điểm và ứng dụng công nghệ sau này đạt hiệu quả cao hơn.

Sáng kiến thí điểm và ứng dụng công nghệ quy mô nhỏ (2025–2027)

Giai đoạn tinh chỉnh, thử nghiệm các giải pháp thu gom, tái chế, tối ưu chi phí và giảm rủi ro trước khi nhân rộng trên diện rộng.

Mở rộng công nghệ hiện đại và triển khai toàn quốc (2027–2030)

Khi nền tảng nhận thức cộng đồng và các dự án thí điểm đã ổn định, PRO áp dụng công nghệ quy mô lớn để đảm bảo hiệu quả tối ưu và tránh lãng phí nguồn lực.

Đóng góp xây dựng chính sách EPR

• Đồng hành cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường (BTNMT) trong xây dựng và hoàn thiện Luật Bảo vệ Môi trường 2020, Nghị định 08/2022/NĐ-CP, Thông tư 02/2022/TT-BTNMT về Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).
• Tham gia các hội thảo, diễn đàn và tư vấn chuyên sâu, tổng hợp ý kiến từ doanh nghiệp, hiệp hội, cơ quan quản lý, trường đại học, tổ chức phi chính phủ.
• Tổ chức hội thảo quốc gia “Hướng đến triển khai thành công EPR” (2023) để đưa ra kiến nghị và giải pháp khả thi cho việc thực thi EPR.
• Tư vấn, hỗ trợ các thành viên Liên minh kê khai và đăng ký nghĩa vụ EPR đúng quy định.

Thu gom – tái chế và dự án thí điểm

2021–2023: Triển khai các dự án thí điểm và mở rộng mô hình thu gom – tái chế tại các thành phố lớn (Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Huế, Đà Nẵng) và cộng đồng, trường học, trung tâm thương mại.

Kết quả nổi bật

2021: >1.200 tấn bao bì được thu gom.

2022: ~3.500 tấn bao bì PET và giấy.

2023: ~14.000 tấn 7 loại bao bì chính (bìa giấy, vỏ hộp giấy, nhựa PET, nhựa HDPE, bao bì đơn vật liệu mềm, bao bì đa vật liệu mềm và nhôm)

2024: >63.000 tấn bao bì, hoàn thành 100% trách nhiệm EPR cho các thành viên ủy quyền.

PRO Việt Nam là tổ chức đầu tiên được Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) công nhận thực hiện tái chế bao bì theo quy định trên lãnh thổ Việt Nam.

Truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng

• Chuỗi chương trình với VTV (“Tăng trưởng xanh”, “Net Zero”) và Báo Tuổi Trẻ (“Việt Nam Xanh”) để lan tỏa mô hình kinh tế tuần hoàn và nhân cao ý thức tiêu dùng xanh trong cộng đồng.
• Chương trình “Vệ sĩ Môi trường” tại Bà Rịa – Vũng Tàu: thu gom >5 tấn vỏ hộp giấy/tháng, 14 hoạt động ngoại khóa tại 300+ trường học, giáo dục thói quen phân loại rác cho các em học sinh mầm non và tiểu học.
• Ngày hội tái chế và chiến dịch cộng đồng tại chuỗi siêu thị Co.opmart, Tuần Lễ Du lịch Xanh 2023-2024.

Hỗ trợ lực lượng thu gom và an sinh xã hội

• Cung cấp bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm y tế, bộ đồ bảo hộ, quỹ xoay vòng vốn cho lực lượng thu gom chính thức và phi chính thức.
• Hỗ trợ học bổng cho con em công nhân môi trường (400 triệu đồng, 160 học sinh).
• Hợp tác với các đơn vị môi trường đô thị (CITENCO, URENCO, Đà Nẵng) để hỗ trợ Tết, quà tặng và nâng cao điều kiện làm việc.

Nghiên cứu và hợp tác đào tạo

• Hợp tác với IUCN, ICED để nghiên cứu, đánh giá hệ thống thu gom – tái chế và xây dựng mô hình ứng dụng.
• Xuất bản sách chuyên sâu về quản trị chiến lược và kinh tế tuần hoàn.
• Ký kết Biên bản ghi nhớ với Đại học Quốc gia TP.HCM (2025) để phát triển nghiên cứu, đào tạo nhân lực xanh và chuyển giao công nghệ tái chế.

Tính khả thi về mở rộng quy mô: Mô hình liên minh doanh nghiệp của PRO Việt Nam có thể áp dụng cho bao bì thủy tinh, kim loại, thiết bị điện tử, dệt may, nhờ cấu trúc linh hoạt và cơ chế phối hợp minh bạch giữa Nhà nước – doanh nghiệp – cộng đồng.

Hiện PRO Việt Nam đã được xem là hình mẫu tiên phong cho mô hình tổ chức thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam, có thể được áp dụng cho các nhóm sản phẩm khác theo lộ trình EPR quốc gia.

Yếu tố thành công có thể áp dụng cho khu vực/ngành khác

• Hợp tác công – tư (PPP) chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng.
• Cách tiếp cận đa tầng: vừa thúc đẩy chính sách, vừa nâng cao nhận thức và đầu tư hạ tầng thu gom - tái chế.
• Cơ chế tài chính tập trung, chia sẻ chi phí thu gom – tái chế giữa các doanh nghiệp.
• Ứng dụng công nghệ quản lý, truy xuất và minh bạch dữ liệu tái chế.
• Chú trọng yếu tố xã hội, bảo vệ quyền lợi, nâng cao năng lực cho lực lượng thu gom

Chiến lược chia sẻ/lan tỏa mô hình

• Tổ chức hội thảo, diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm về EPR và kinh tế tuần hoàn với sự tham gia của doanh nghiệp, cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế.
• Hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu để đào tạo nhân lực xanh và phát triển sáng kiến tái chế.
• Triển khai chương trình truyền thông và giáo dục cộng đồng (như “Vệ sĩ Môi trường”, “Việt Nam Xanh”, “Net Zero”) để nhân rộng nhận thức và hành vi tiêu dùng bền vững.
• Tham gia mạng lưới quốc tế về tái chế và bền vững để chia sẻ mô hình, tìm kiếm đối tác và lan tỏa tác động ra khu vực.