INSEE Prize: Trao quyền cho sinh viên thiết kế thay đổi xã hội và môi trường

INSEE Prize được xây dựng nhằm giải quyết một thách thức quen thuộc trong đào tạo lĩnh vực xây dựng và thiết kế: sinh viên thường được khuyến khích tư duy sáng tạo, nhưng không phải lúc nào cũng có cơ hội kiểm chứng liệu ý tưởng của mình có thể đáp ứng các nhu cầu xã hội thực tế trong điều kiện ràng buộc về môi trường, tài chính và khả năng triển khai hay không. Đồng thời, nhiều cộng đồng tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với những vấn đề rất thiết thực liên quan đến việc tiếp cận các không gian an toàn, bao trùm và thích ứng với biến đổi khí hậu. Giải thưởng được thiết kế nhằm thu hẹp khoảng cách này bằng cách cung cấp cho sinh viên một nền tảng có cấu trúc để áp dụng tư duy xây dựng bền vững vào các bài toán thực tế, mang lại lợi ích rõ ràng cho cộng đồng. 

Nền tảng của chương trình dựa trên một định nghĩa rộng về tính bền vững. Cuộc thi không xem bền vững chỉ là vấn đề kỹ thuật liên quan đến vật liệu hay năng lượng, mà tích hợp cả hiệu quả môi trường, tính khả thi trong xây dựng và giá trị xã hội. Triết lý này được thể hiện rõ trong tiêu chí chấm điểm: 60% dành cho các giải pháp bền vững bao gồm yếu tố xây dựng, môi trường và thiết kế hướng đến con người; 30% dành cho tính ứng dụng thực tiễn, bao gồm hỗ trợ di chuyển, thích ứng khí hậu và khả năng vận hành lâu dài; và 10% dành cho sự sáng tạo và đổi mới. Nhờ đó, INSEE Prize tạo ra một khuôn khổ khuyến khích sinh viên tư duy toàn diện về môi trường xây dựng và người sử dụng. 

Chương trình cũng được xây dựng trên nền tảng hợp tác đa bên. Sinh viên không tham gia một cách độc lập mà nhận được sự hỗ trợ từ các chuyên gia của INSEE, đối tác trong ngành, các trường đại học, chính quyền địa phương và nhà tài trợ. Hệ sinh thái này tạo nên sức mạnh đặc biệt cho sáng kiến khi kết nối giáo dục, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và phát triển cộng đồng trong cùng một nền tảng. Sự hiện diện của các trường đại học, doanh nghiệp vật liệu xây dựng, ThaiCham và Tổng Lãnh sự quán Thái Lan tại TP.HCM trong đêm gala năm 2025 cũng cho thấy INSEE Prize đã trở thành một không gian kết nối uy tín cho các bên quan tâm đến phát triển bền vững và thế hệ trẻ. 

Giải thưởng đã chuyển hóa sự sáng tạo của sinh viên thành các giải pháp có thể triển khai trong thực tế cho cộng đồng. Điểm đổi mới quan trọng nhất là cuộc thi không dừng lại ở việc trao giải hay truyền thông, mà được thiết kế để các ý tưởng đoạt giải có thể được INSEE Việt Nam hiện thực hóa nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế tại địa phương. Điều này giúp sáng kiến vừa đóng vai trò là một nền tảng giáo dục, vừa là cơ chế triển khai các giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Chương trình cũng thúc đẩy tư duy thiết kế bền vững theo hướng lấy con người làm trung tâm. Các dự án xuất sắc không chỉ đảm bảo tính kỹ thuật mà còn phải giải quyết những nhu cầu cụ thể của con người, đặc biệt là các nhóm yếu thế như trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, người cao tuổi hoặc những đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội.

Dự án Quán quân năm 2025, Vườn Ươm Mầm, là một minh chứng tiêu biểu. Được phát triển bởi Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, dự án đề xuất cải tạo không gian học tập và vui chơi cho trẻ em tại Mái ấm Cô Mai (Bình Dương) thành một “khu vườn ươm” – nơi trẻ có thể học tập, vui chơi và phát triển kỹ năng sống trong môi trường hỗ trợ. Điểm mạnh của dự án không chỉ nằm ở sự thấu cảm mà còn ở quá trình phân tích kỹ lưỡng về hiện trạng khu đất, khí hậu, yếu tố xã hội và vật liệu, được hệ thống hóa qua mô hình SWOT để đưa ra các giải pháp khả thi.

Giải Nhì, Hiên Trong Làng, cho thấy cách kiến trúc truyền thống có thể truyền cảm hứng cho thiết kế mang tính xã hội. Dự án được phát triển dành cho người cao tuổi từ 60–80 tuổi tại đảo Thạnh An (Cần Giờ), giải quyết các vấn đề về điều kiện khí hậu khắc nghiệt, dân số già hóa và thiếu không gian sinh hoạt cộng đồng. Lấy cảm hứng từ mái hiên truyền thống, dự án đề xuất một không gian khoảng 60m² bao gồm khu tập thể dục, góc đọc sách – trò chuyện, khu uống trà, mảng xanh và các khu vực sinh hoạt có mái che.

Giải Ba, Trạm Sáng Tạo, mở rộng khái niệm bền vững sang khía cạnh vận hành và khả năng nhân rộng trong cộng đồng. Được đề xuất bởi Đại học Việt – Đức, dự án hướng tới xây dựng một không gian sáng tạo nhỏ, linh hoạt dành cho sinh viên và người trẻ, đặc biệt là những bạn có hoàn cảnh khó khăn nhưng có đam mê nghệ thuật. Dự án nhấn mạnh việc sử dụng vật liệu tái chế, thông gió tự nhiên, thu gom nước mưa và khả năng lắp ráp linh hoạt, đồng thời đề xuất mô hình vận hành tự quản với sự tham gia của nhà văn hóa và các tình nguyện viên.

Các dự án Khuyến khích cho thấy Giải thưởng có khả năng giải quyết đa dạng vấn đề xã hội. Góc nhớ - Em mơ đề xuất chuyển đổi một nhà kho 70m² tại Trung tâm Bảo trợ Xã hội Thiện Bình thành không gian lưu giữ ký ức, sáng tạo và kết nối dành cho trẻ mồ côi và trẻ khuyết tật. Trong khi đó, Nắng Sau Mưa tập trung vào việc cải thiện khả năng tiếp cận vệ sinh cho người vô gia cư thông qua thiết kế sử dụng container tái chế, năng lượng mặt trời, tường xanh, hệ thống che nắng và thông gió tự nhiên. Những dự án này cho thấy chương trình khuyến khích đa dạng loại hình giải pháp, đồng thời luôn đặt tính bền vững và phẩm giá con người làm trọng tâm. 

Tạo ra một nền tảng học tập mang tính thực tiễn cho sinh viên

Giải thưởng hướng đến việc mang lại một “sân chơi” nơi sinh viên có thể kiểm chứng ý tưởng một cách nghiêm túc và có tính ứng dụng, thay vì chỉ xem tính bền vững là một khái niệm mang tính lý thuyết.

Tạo ra giá trị thực cho cộng đồng

Một mục tiêu cốt lõi là các ý tưởng được lựa chọn phải góp phần cải thiện đời sống hằng ngày của người dân thông qua các giải pháp xây dựng hữu ích, bao trùm và đáp ứng nhu cầu thực tế.

Thúc đẩy các thực hành xây dựng bền vững tại Việt Nam

Thông qua hoạt động cố vấn từ chuyên gia, các hội thảo về công trình xanh và việc tiếp cận các hệ thống chứng nhận như LEED và EDGE, chương trình góp phần xây dựng văn hóa phát triển bền vững cho thế hệ chuyên gia tương lai.

Kết nối giáo dục với doanh nghiệp và các bên liên quan công

Chương trình hướng đến việc hình thành mô hình hợp tác, trong đó các trường đại học, chuyên gia khu vực tư nhân, nhà tài trợ và chính quyền địa phương cùng phối hợp để nâng cao chất lượng dự án.

Thúc đẩy phát triển dài hạn thay vì các can thiệp ngắn hạn

Chương trình luôn nhấn mạnh đến tính hữu ích, giá trị cộng đồng, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương, cho thấy tầm nhìn hướng đến những tác động bền vững và lâu dài. 

Quá trình triển khai - Phạm vi - Chi phí

Mô hình triển khai được xây dựng theo một lộ trình rõ ràng theo từng năm

Quý 1: phát động và giới thiệu cuộc thi.

Quý 2: hạn chót nộp bài dự thi.

Giữa Quý 2: vòng bán kết.

Quý 3: vòng chung kết.

Sau khi tuyển chọn: giai đoạn triển khai kéo dài 6 tháng cho dự án được lựa chọn.

Phạm vi hỗ trợ được mở rộng theo từng giai đoạn của cuộc thi

Tối đa 20 dự án vào vòng bán kết sẽ nhận hỗ trợ 1.500.000 VND cho mỗi dự án.

Giải thưởng vòng chung kết bao gồm: 30.000.000 VND cho giải Nhất, 20.000.000 VND cho giải Nhì, 15.000.000 VND cho giải Ba và 10.000.000 VND cho mỗi nhóm đạt hai giải Khuyến khích.

Hỗ trợ không chỉ dừng lại ở tiền thưởng

Các đội vào bán kết được tham gia các hội thảo và buổi chia sẻ về công trình xanh cùng chuyên gia INSEE và các đối tác.

Các đội vào chung kết nhận được sự tư vấn trực tiếp từ chuyên gia ngành và đối tác INSEE, tham gia các chuyến tham quan thực tế về xây dựng bền vững và công trình xanh, đồng thời được tài trợ toàn bộ chi phí ôn luyện chứng chỉ công trình xanh như LEED hoặc EDGE.

Giai đoạn triển khai thể hiện cam kết mạnh mẽ nhất về tính hiện thực hóa

Ngân sách 200.000.000 VND được phân bổ để triển khai dự án được lựa chọn.

Trong trường hợp dự án đạt giải Nhất không thể triển khai, Ban Tổ chức có thể lựa chọn một dự án khác trong Top 5.

Sinh viên cũng có cơ hội tích lũy kinh nghiệm thực tế thông qua việc hợp tác với bộ phận SD và CC của INSEE và các đối tác, cùng với khả năng nhận được cơ hội thực tập tại INSEE Việt Nam.

Quy trình triển khai được xây dựng dựa trên các bước quản lý dự án thực tế

Giai đoạn chuẩn bị bao gồm làm việc với chính quyền địa phương, xin giấy phép xây dựng và điều chỉnh thiết kế để phù hợp với các yêu cầu chứng nhận LOTUS.

Sau đó là các bước huy động tài trợ, tổ chức lễ ký kết, khởi công, giám sát thi công, bàn giao và kiểm tra sau bàn giao.

Điều này cho thấy Giải thưởng không chỉ dừng lại ở việc tài trợ ý tưởng, mà còn đồng hành xuyên suốt từ giai đoạn ý tưởng đến khi dự án được đưa vào sử dụng trong cộng đồng. 

Sáng kiến đã đạt được quy mô đáng kể qua thời gian:

• 22.011 sinh viên được tiếp cận
• 4.000 ý tưởng được đề xuất
• 11 dự án được triển khai thực tế
• 6.300 người thụ hưởng
• 14,6 tỷ đồng được huy động

Chu kỳ năm 2025 cũng cho thấy đà phát triển mạnh mẽ hiện tại:

• 19 hội thảo
• 18 trường đại học
• 100 bài dự thi
• 1.100 sinh viên tham gia

Giải thưởng đã xây dựng được danh mục các dự án triển khai thực tế với giá trị xã hội và môi trường rõ ràng.

• Thư viện Mắt Ngọt (Quán quân 2021) sử dụng thông gió tự nhiên để giảm tiêu thụ năng lượng và trở thành thư viện đầu tiên tại tỉnh Ninh Thuận đạt chứng nhận công trình xanh LOTUS.
• Trạm đọc Măng Non (Quán quân 2022) đạt chứng nhận LOTUS và ghi nhận mức phát thải CO₂ bằng 0 trong giai đoạn vận hành đầu tiên.
• Nhà của Mẹ (Quán quân 2023) hỗ trợ phụ nữ mang thai ngoài ý muốn và thúc đẩy quyền bình đẳng.
• Thư viện Hướng Dương (Quán quân 2024) được xây dựng theo tiêu chuẩn công trình xanh nhằm hỗ trợ trẻ em khuyết tật tại tỉnh Vĩnh Long. 

Mô hình triển khai cũng bao gồm hoạt động theo dõi tác động sau bàn giao.

• Trong trường hợp của Thư viện Mắt Ngọt, các hoạt động sau bàn giao bao gồm giờ đọc sách, lớp học tiếng Anh, vẽ tranh và làm vườn cho trẻ em.
• Các đánh giá sau bàn giao cũng cho thấy công trình vẫn được duy trì trong tình trạng tốt và giáo viên tiếp tục bổ sung thêm các trang thiết bị cho thư viện.
• Điều này củng cố nhận định rằng Giải thưởng không chỉ tạo ra các dự án mang tính biểu tượng ngắn hạn, mà hình thành những tài sản cộng đồng có giá trị sử dụng lâu dài.

Mô hình này có tính nhân rộng cao nhờ cấu trúc rõ ràng và dễ chuyển giao. Chương trình kết hợp các bước như truyền thông – tiếp cận, phát triển ý tưởng từ sinh viên, sàng lọc kỹ thuật, cố vấn chuyên môn, trao giải, tài trợ triển khai và thực hiện dự án thông qua hợp tác đa bên trong một quy trình có thể điều chỉnh linh hoạt theo từng bối cảnh.

Mô hình không bị giới hạn trong một loại hình dự án cụ thể. Thực tế, sáng kiến đã hỗ trợ đa dạng các công trình như thư viện, trạm đọc, không gian hỗ trợ phụ nữ, cơ sở học tập hòa nhập, công trình vệ sinh, không gian sáng tạo và khu sinh hoạt cộng đồng dành cho người cao tuổi. Sự đa dạng này cho thấy mô hình có thể áp dụng cho nhiều lĩnh vực và nhóm đối tượng thụ hưởng khác nhau.

Mô hình đặc biệt phù hợp tại những nơi có sự phối hợp giữa trường đại học, cộng đồng và khu vực tư nhân. Do phụ thuộc vào nguồn lực từ sinh viên, sự hướng dẫn của chuyên gia, tài trợ từ doanh nghiệp và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, Giải thưởng mang đến một hình mẫu thực tiễn cho hợp tác đa bên trong phát triển hạ tầng cộng đồng.

Một số đề xuất đã được thiết kế với khả năng nhân rộng ngay từ đầu. Ví dụ, dự án Trạm Sáng Tạo đề xuất mô hình tự vận hành có thể triển khai tại nhiều địa phương khác nhau, cho thấy cuộc thi không chỉ tạo ra các giải pháp riêng lẻ mà còn hình thành các ý tưởng có khả năng mở rộng quy mô.

Ở góc độ rộng hơn, mô hình này có thể được các doanh nghiệp hoặc tổ chức khác áp dụng nhằm tạo ra tác động CSR dài hạn. Điểm mạnh không chỉ nằm ở bản thân cuộc thi, mà còn ở việc triển khai được tích hợp ngay từ đầu, quá trình học hỏi diễn ra liên tục và kết quả được thể hiện rõ ràng. Sự kết hợp này giúp Giải thưởng INSEE trở thành một mô hình thực tiễn trong việc chuyển hóa sáng tạo của giới trẻ thành các công trình hạ tầng cộng đồng bền vững.