Liệu meme có “bật mí” được Gen Z đang nghĩ gì về khuôn mẫu giới?

Tạp chí điện tử (e‑zine), được thực hiện bởi các giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, là ấn phẩm chuyên sâu đầu tiên của nhóm dựa trên phân tích hàng trăm meme về giới do người Việt đăng tải trên Facebook trong giai đoạn 2024-2025. Mục tiêu của dự án là giúp công chúng hiểu rõ hơn giới trẻ đang nói gì, và nói ra sao, về vấn đề giới.

Meme thường là những hình ảnh hoặc video vui nhộn đi kèm chữ hoặc âm thanh, được lan truyền rộng rãi trên mạng nhằm mục đích giải trí. Văn hóa meme tại Việt Nam vô cùng sôi động, với nhiều trang cộng đồng thu hút hàng triệu người theo dõi. Chẳng hạn, trang Facebook “Why so serious” đạt 3,1 triệu lượt theo dõi tính đến tháng 12/2025. Và theo báo cáo Digital 2025: Vietnam của DataReportal, nhóm tài khoản được người dùng mạng xã hội Việt Nam theo dõi nhiều thứ hai là Giải trí, Meme và Nội dung chế – chiếm 28,7%.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Nam Phương, trưởng nhóm nghiên cứu và giảng viên RMIT, chia sẻ: “Khi nhìn vào meme và phần bình luận bên dưới, chúng ta có thể thấy ngay một cuộc trò chuyện rất sôi nổi về các khuôn mẫu giới. Người trẻ bày tỏ quan điểm, kể chuyện cá nhân, rồi tag bạn bè. Tất cả đều truyền tải một cách hài hước, giúp xoa nhẹ chủ đề vốn dễ gây tranh cãi này”.

Bên trong thế giới meme

E-zine, có cả tiếng Việt và tiếng Anh, chỉ ra năm định kiến giới xuất hiện nhiều nhất trong meme Việt: “phụ nữ thiếu lý trí”, “đàn ông tổng tài”, “hội bà tám”, “phụ nữ chăm chút ngoại hình” và “đàn ông vô tâm”.

Phần lớn meme củng cố những định kiến này (58%), một số thể hiện sự phân vân (31%) và một phần nhỏ (11%) thể hiện sự bất đồng.

Điều khiến các meme này tạo được đồng cảm không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở cách kể chuyện. Nghiên cứu ghi nhận Gen Z ưa chuộng các kỹ thuật diễn đạt đa dạng như chế văn hóa đại chúng, phóng đại tình huống đời thường, dùng tiếng lóng và nói lái, pha trộn tiếng Anh với tiếng Việt, sử dụng ảnh chụp tin nhắn hay tạo những cú “quay xe” bất ngờ trong câu chuyện.

Một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu đến từ phân tích phản ứng người dùng ở phần bình luận dưới các meme.

Nhóm nghiên cứu xác định ba kiểu phản ứng phổ biến nhất. Có những chuỗi bình luận mà mọi người cùng hòa vào câu đùa, qua đó củng cố các khuôn mẫu giới mà meme đề ra. Trong những trường hợp khác, bạn trẻ đồng ý một phần nhưng diễn giải lại hoặc làm mềm thông điệp – một kiểu thương thảo nhẹ nhàng. Và rồi cũng có những luồng ý kiến thẳng thắn phản đối, khi mà Gen Z thẳng thắn bác bỏ các định kiến phân biệt giới, từ chối những khuôn mẫu nam tính lỗi thời, hoặc đảo ngược hoàn toàn ý nghĩa của câu đùa.

“Những tương tác này cho thấy người trẻ không tiếp nhận meme một cách thụ động, mà chủ động diễn giải và làm mới ý nghĩa của chúng”, cô Phương cho biết.

Đằng sau meme là gì?

Không chỉ phân tích xu hướng, e‑zine còn diễn giải kết quả nghiên cứu, đưa ra gợi ý về cách dùng meme hay kết nối với Gen Z cho các nhóm khác nhau.

Đối với các thương hiệu, việc hiểu đúng gu hài hước của Gen Z là điều then chốt. Nội dung mang cảm xúc chân thật và tránh lặp lại các khuôn mẫu giới lỗi thời sẽ hiệu quả hơn cả, trong khi các kịch bản cũ kiểu “cặp đôi dễ thương” hay “người đàn ông chu cấp” thường không tạo được sự đồng cảm.

Với người làm giáo dục, meme có thể trở thành công cụ gợi mở câu chuyện, giúp sinh viên thảo luận thoải mái hơn về áp lực, khát vọng và bình đẳng giới.

Với nhà tuyển dụng, meme hé lộ những điều mà Gen Z trân trọng, như sự độc lập tài chính của phụ nữ và những hình mẫu hiện đại, bớt cứng nhắc hơn ở nam giới.

Thạc sĩ Lương Vân Lam, đồng tác giả và giảng viên RMIT, chia sẻ: “Gen Z hiện giờ là lực lượng tiêu dùng chính và cũng là thế hệ nhân sự mới của doanh nghiệp. Hiểu được khiếu hài hước và góc nhìn về giới của họ sẽ giúp các tổ chức giao tiếp hiệu quả hơn”.

Cô cũng cho rằng bối cảnh văn hóa Việt Nam, với các chuẩn mực giới chịu ảnh hưởng lâu dài từ tư tưởng Nho giáo, vẫn định hình cách người trẻ nói chuyện về vấn đề này. Meme trở thành “vùng an toàn” để người trẻ thương lượng và bình luận về các khuôn mẫu, giá trị truyền thống.

Cô Lam nói: “Yếu tố hài hước khiến cuộc tranh luận về giới diễn ra nhẹ nhàng hơn và giúp Gen Z tránh tạo cảm giác thẳng tính quá, đúng với phong cách giao tiếp đặc trưng của văn hóa Việt Nam”.

Nhóm dự án gồm Thạc sĩ Nguyễn Thị Nam Phương, Thạc sĩ Lương Vân Lam, Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm và Tiến sĩ Lena Bucatariu cho biết e‑zine được thiết kế dành cho đại chúng. Ấn phẩm đóng vai trò như một “cẩm nang mini” giúp người đọc giải mã meme về giới và hiểu sâu hơn động lực phía sau những cuộc thảo luận trực tuyến của Gen Z.

Cô Phương kỳ vọng những phát hiện từ nghiên cứu sẽ khiến người đọc dừng lại đôi chút khi bắt gặp một meme về giới trên mạng. “Thay vì chỉ cười rồi lướt qua, hãy thử dành chút thời gian để xem thông điệp đang nói gì và mọi người phản hồi ra sao. Đằng sau sự hài hước ấy có thể là những quan điểm rất nghiêm túc về các vấn đề xã hội”, cô chia sẻ.

Với thế hệ lớn lên trong môi trường số, meme đã trở thành tấm gương phản chiếu những thay đổi, băn khoăn và kỳ vọng của người trẻ về giới tại Việt Nam. Và với những người còn lại, chúng mở ra một góc nhìn mới và gần gũi để hiểu giới trẻ ngày nay.

Tải e-zine bằng tiếng Việt (PDF, 19,5 MB) và tiếng Anh (PDF, 18,9 MB).

-----

Bài: Hoàng Minh Ngọc

Hình đại diện và hình đầu trang: Tom Wang – stock.adobe.com