Luật Năng lượng nguyên tử: Kỷ nguyên mới cho năng lượng sạch?

Với khu vực công nghiệp không ngừng mở rộng và nền kinh tế số phát triển nhanh chóng, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia đang phát triển tiêu thụ năng lượng nhiều nhất Đông Nam Á. Theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII) được ban hành vào năm 2023, nhu cầu điện dự kiến sẽ tăng gấp năm lần đến năm 2050. Tốc độ tăng trưởng này sẽ vượt qua nhiều quốc gia trong khu vực như Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Philippines.

Việt Nam đồng thời đưa ra cam kết đối với các mục tiêu năng lượng sạch đầy tham vọng, đáng chú ý là cam kết tại COP26 về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Áp lực kép từ nhu cầu tăng cao và quá trình khử carbon sâu rộng đang thúc đẩy Việt Nam đa dạng hóa cơ cấu năng lượng dài hạn. Theo Quy hoạch điện VIII, điện hạt nhân nổi lên như một nguồn năng lượng tiềm năng với ưu điểm không phát thải carbon, công suất cao và đảm bảo ổn định lưới điện, có thể bổ sung cho các nguồn năng lượng tái tạo biến thiên như điện mặt trời và điện gió.

Cân bằng chi phí và an ninh năng lượng

Tiến sĩ Richard Ramsawak, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng năng lượng hạt nhân có cả lợi thế chi phí lẫn một số thách thức khi so sánh với các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, đặc biệt khi xét đến khía cạnh đầu tư dài hạn, vận hành và bảo trì.

“Về mặt chi phí, năng lượng hạt nhân có một số lợi thế so với năng lượng tái tạo khi cân nhắc tới toàn bộ vòng đời của nhà máy điện hạt nhân”, ông cho biết.

Theo ông, tuy chi phí xây dựng và chi phí ban đầu cao, các lò phản ứng hạt nhân có tuổi thọ khá dài (60-80 năm) và hoạt động dễ dự đoán hơn. “Tuổi thọ dài có thể giúp chi phí điện bình quân thấp hơn so với các nguồn năng lượng tái tạo, nếu xét trên toàn bộ vòng đời của nhà máy điện hạt nhân. Năng lượng tái tạo có vòng đời ngắn hơn, cần nâng cấp thường xuyên và tạo ra điện năng không ổn định – tùy thuộc vào thời tiết – và do đó đòi hỏi đầu tư đáng kể để cân bằng lưới điện”.

Các nhà máy điện hạt nhân cũng cung cấp nguồn điện nền ổn định, giúp giảm chi phí toàn hệ thống liên quan đến lưu trữ năng lượng và ổn định lưới điện, vốn đi kèm với điện mặt trời và điện gió. Tuy nhiên, Tiến sĩ Ramsawak cảnh báo rằng những lợi ích này có được hiện thực hóa hay không còn phụ thuộc vào nền tảng vững chắc: “Khả năng cạnh tranh về chi phí chỉ có thể thành hiện thực nếu nền tảng pháp lý, thể chế và nguồn nhân lực được xây dựng bài bản”.

Đầu tư cho điện hạt nhân: Tại sao lò công suất nhỏ là lựa chọn hợp lý?

Theo Giáo sư Bob Baulch đến từ bộ môn Kinh tế tại Đại học RMIT, nguồn lực tài chính là vấn đề trọng tâm trong phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam. Đáng chú ý, cách Việt Nam huy động nguồn lực đầu tư vào các nhà máy điện hạt nhân sẽ liên quan chặt chẽ đến loại nhà máy điện hạt nhân mà đất nước nên xây dựng.

Giáo sư Baulch lập luận rằng mô hình xây dựng - vận hành - chuyển giao (BOT) truyền thống mà Việt Nam áp dụng với các nhà máy nhiệt điện sẽ khó phù hợp với năng lượng hạt nhân: “Với chi phí đầu tư ban đầu cao, chi phí xử lý chất thải hạt nhân và tháo dỡ các nhà máy hết hạn sử dụng, cũng như các vấn đề an toàn, mô hình BOT truyền thống có lẽ không phù hợp với năng lượng hạt nhân ở Việt Nam”.

Thay vào đó, vị chuyên gia này nhận thấy tiềm năng ở các mô hình hợp tác công tư và lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR). Ông nói: “Việc lắp đặt một số lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ có nhiều ưu điểm hơn tại Việt Nam. Các lò SMR có thời gian xây dựng ngắn hơn, ít bị ảnh hưởng bởi chi phí và thời gian vượt dự toán, và cần ít vốn đầu tư ban đầu hơn so với các lò phản ứng lớn”.

“Các lò SMR cũng có thể được mở rộng quy mô dễ dàng hơn để đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng ở Việt Nam và thúc đẩy sự ‘nhảy cóc’ về công nghệ. Lợi thế này khiến SMR hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư nước ngoài”.

Các nguồn viện trợ truyền thống như Chính phủ Nhật Bản và Ngân hàng Phát triển châu Á có thể sẽ sẵn sàng tài trợ cho các khoản đầu tư nhằm cải thiện hiệu quả của lưới truyền tải điện, thay vì đầu tư vào chính các nhà máy điện hạt nhân.

Việt Nam có thể nhận được các điều khoản ưu đãi từ một số đối tác song phương để xây dựng các lò phản ứng hạt nhân quy mô lớn. Tuy nhiên, Giáo sư Baulch cảnh báo rằng “các khoản vay và đầu tư như vậy đi kèm với những kỳ vọng nhất định – điều này có thể làm suy yếu mong muốn duy trì vị thế trung lập về chính trị của Việt Nam trong các vấn đề quốc tế”.

Bước tiếp theo là gì?

Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) đưa ra lộ trình rõ ràng cho các nhà máy điện hạt nhân xuyên suốt các bước như phê duyệt địa điểm, đánh giá thiết kế, cấp phép xây dựng, vận hành thử, vận hành, đồng thời yêu cầu có sự giám sát chặt chẽ của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia. Luật cũng quy định một nền tảng số thống nhất cho việc cấp phép và báo cáo, nhằm tăng cường tính minh bạch và niềm tin của nhà đầu tư.

Tiến sĩ Ramsawak nhấn mạnh rằng tính phức tạp và thời gian vận hành dài của các nhà máy điện hạt nhân thúc đẩy yêu cầu có thể chế mạnh mẽ và chuyên môn kỹ thuật cao. Việc phát triển nguồn nhân lực thông thạo kỹ thuật hạt nhân, vật lý lò phản ứng và quy định an toàn nên bắt đầu ngay từ giai đoạn nghiên cứu khả thi, với sự hỗ trợ của các đối tác quốc tế. Việc lựa chọn công nghệ hạt nhân và địa điểm xây dựng phải xem xét đến tính ổn định địa chấn, nguồn nước làm mát và công suất lưới điện, nhằm giảm thiểu rủi ro và nguy cơ chi phí vượt dự toán.

“Cuối cùng, thông qua việc lập kế hoạch cho giai đoạn tháo dỡ/ngừng hoạt động và quản lý chất thải ngay từ đầu với các chính sách, nguồn tài chính và cơ sở hạ tầng kỹ thuật bài bản, các nhà máy điện hạt nhân sẽ ngăn ngừa được trách nhiệm pháp lý trong tương lai và tận dụng ưu điểm về chi phí dài hạn của năng lượng hạt nhân so với năng lượng tái tạo”, ông nói.

Điện hạt nhân có thể tăng cường khả năng cạnh tranh của Việt Nam, với điều kiện có mô hình tài chính phù hợp với lựa chọn công nghệ, cũng như quy định, thể chế và nguồn nhân lực cần thiết trước khi bắt đầu xây dựng.

Đọc bài viết tiếp theo: “Tích hợp năng lượng hạt nhân vào lưới điện Việt Nam một cách an toàn” để tìm hiểu góc nhìn chuyên gia về sự sẵn sàng của công nghệ và lưới điện quốc gia .

Bài: Hoàng Minh Ngọc