Mắt xích còn thiếu giữa chính sách khí hậu và hành động

Các mục tiêu khí hậu có thể bắt đầu từ chính phủ, nhưng thay đổi thực sự phụ thuộc vào hàng triệu quyết định thường nhật. Nghiên cứu từ RMIT Việt Nam chỉ ra cách các thành phố có thể vận động người dân chung tay hành động vì khí hậu.

Từ các chiến lược tăng trưởng xanh ở Đà Nẵng đến nỗ lực thích ứng với biến đổi khí hậu tại TP. Hồ Chí Minh, các đô thị Việt Nam đang ngày càng đầu tư mạnh mẽ vào phát triển bền vững. Tuy nhiên, vẫn có một thách thức đặc biệt khó giải quyết, đó là làm thế nào để vận động người dân thay đổi hành vi.

Theo nghiên cứu của Phó giáo sư Giannina Warren, một chuyên gia về xây dựng thương hiệu địa phương và Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam, ban hành các chính sách khí hậu thôi là chưa đủ. Các đô thị còn cần một thông điệp chung, đủ sức truyền cảm hứng để người dân địa phương tham gia hành động vì khí hậu.

Khoảng cách giữa chính sách và sự tham gia

Phần lớn các nghiên cứu về khí hậu tập trung vào những việc thành phố cần làm như giảm phát thải, chuyển đổi hệ thống giao thông, cải tạo cơ sở hạ tầng, v.v. Công trình nghiên cứu của Phó giáo sư Warren đặt ra một câu hỏi khác: làm thế nào khuyến khích mọi người cùng đồng hành và tạo động lực thay đổi hành vi trên mọi khía cạnh của quá trình chuyển đổi khí hậu?

Trong nghiên cứu về 20 thành phố tại Vương quốc Anh và Canada, Phó giáo sư Warren đã tìm hiểu cách chính quyền địa phương chuyển hóa các mục tiêu về khí hậu thành sự tham gia của cộng đồng, cũng như lý giải vì sao một số sáng kiến khí hậu có thể duy trì đà tiến triển trong khi sáng kiến khác lại gặp khó khăn.

Theo bà, nhiều thành phố đã triển khai các sáng kiến quan trọng nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một khoảng cách đáng ngạc nhiên.

“Nhiều thành phố có chính sách nhưng lại thiếu câu chuyện chung. Họ đang làm rất nhiều việc nhưng chưa tạo ra được ý nghĩa chung xung quanh những nỗ lực đó”, Phó giáo sư Warren nói.

Nghiên cứu của bà cho thấy rất ít thành phố biết cách biến các nỗ lực khí hậu thành một tầm nhìn chung đủ sức thu hút cả người dân, doanh nghiệp, nhà đầu tư, lẫn du khách cùng tham gia.

Việc xây dựng thương hiệu địa phương một cách có chủ đích như vậy rất quan trọng, bởi bản thân chính sách thôi sẽ không thể tạo ra chuyển đổi thực sự.

Cơ quan quản lý có thể xây dựng cơ sở hạ tầng, ban hành quy định và đặt ra các mục tiêu tham vọng, nhưng kết quả cuối cùng lại phụ thuộc vào hàng triệu quyết định cá nhân: mọi người di chuyển ra sao và tiêu dùng những gì, doanh nghiệp đầu tư vào đâu, các tòa nhà vận hành như thế nào và cộng đồng có sẵn sàng ủng hộ sự thay đổi hay không.

“Một câu chuyện thuyết phục sẽ giúp mọi người hiểu họ đóng vai trò gì trong quá trình chuyển đổi rộng lớn hơn”, Phó giáo sư Warren nói.

Biến hành động thành câu chuyện có sức thuyết phục

Phó giáo sư Warren nhấn mạnh rằng truyền thông không thể thay thế cho hành động. Trên thực tế, bà cảnh báo rằng những câu chuyện không được hậu thuẫn bằng bằng chứng xác thực rất dễ rơi vào bẫy “tẩy xanh” (greenwashing).

Thay vào đó, truyền thông hiệu quả phải được xây dựng trên minh chứng hữu hình, tức là các dấu hiệu cụ thể, dễ nhận biết cho thấy những mục tiêu phát triển bền vững của thành phố đang được hiện thực hóa.

Các minh chứng này có thể là hệ thống giao thông công cộng tốt hơn, không gian xanh được mở rộng, hạ tầng năng lượng tái tạo, các sáng kiến kinh tế tuần hoàn hoặc việc doanh nghiệp áp dụng những giải pháp bền vững một cách rõ ràng.

“Khi mọi người liên tục bắt gặp những minh chứng hữu hình đó trong các hoạt động truyền thông của thành phố, câu chuyện sẽ trở nên đáng tin hơn”, vị chuyên gia RMIT nói.

Điều này tạo ra một vòng lặp có khả năng tự củng cố mà Phó giáo sư Warren mô tả như sau: chính sách tạo ra thay đổi hữu hình; truyền thông biến những thay đổi đó thành nhận thức chung; nhận thức chung tạo nên niềm tin và sự tham gia; và sự tham gia tiếp tục thúc đẩy những hành động mới. Xây dựng thương hiệu địa phương chính là cơ chế giúp kết nối các yếu tố đó với nhau.

Hàm ý ở đây là truyền thông không nên chỉ được xem như công cụ hỗ trợ mà có thể trở thành một phần cốt lõi trong quá trình xây dựng sự đồng thuận của cả cộng đồng.

“Chúng ta thường coi truyền thông là bước cuối cùng. Nhà hoạch định chính sách xây dựng chiến lược, triển khai chính sách rồi mới gọi đội ngũ truyền thông để thông báo với công chúng. Tôi cho rằng mô hình đó đã lỗi thời, đặc biệt với những thách thức phức tạp như biến đổi khí hậu, nơi thành công phụ thuộc vào sự thay đổi nhận thức và tham gia rộng rãi của cộng đồng”, bà Warren nhận định.

Lộ trình cho các thành phố

Phó giáo sư Warren cho rằng các đô thị Việt Nam đang có cơ hội xây dựng cách tiếp cận riêng trong việc truyền thông về hành động khí hậu.

“Bài học từ Anh và Canada cho thấy các chính sách khí hậu tốt sẽ không phát huy hiệu quả nếu không ai kết nối các mảnh ghép với nhau. Việt Nam có cơ hội làm điều đó ngay từ đầu, bằng cách gắn kết chính sách, đầu tư, phát triển, truyền thông và sự tham gia của cộng đồng trong một tầm nhìn chung cho tương lai”.

Đối với lãnh đạo các thành phố muốn xây dựng bản sắc đô thị gắn với hành động khí hậu một cách đáng tin cậy mà không rơi vào bẫy “tẩy xanh”, lời khuyên của bà là hãy bắt đầu từ chính thực tiễn triển khai.

“Trước tiên, hãy tổng hợp những gì thành phố thực tế đang làm trong toàn bộ chuỗi giá trị chính sách, từ môi trường và khí hậu cho tới giao thông, quy hoạch, du lịch, phát triển kinh tế, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, cơ sở hạ tầng và gắn kết cộng đồng”, bà nói.

Thứ hai, đội ngũ truyền thông cần tham gia thật sớm vào quá trình hoạch định chính sách, bởi họ mang đến hiểu biết về công chúng, hành vi, mối quan hệ giữa các bên liên quan và dư luận xã hội. Từ đó, họ có thể giúp cải thiện cách thiết kế cũng như triển khai chính sách.

Thứ ba, cần nhận thức rằng hành động khí hậu mang ý nghĩa khác nhau đối với từng nhóm đối tượng. Cư dân địa phương, doanh nghiệp vừa và nhỏ, tập đoàn đa quốc gia hay du khách sẽ có những động lực và rào cản riêng. Vì vậy, chiến lược truyền thông phải phản ánh được sự khác biệt đó.

Quan trọng nhất, người dân cần được nhìn thấy quá trình chuyển đổi diễn ra trong cuộc sống hằng ngày thông qua các minh chứng hữu hình. Đồng thời, cả nhận thức lẫn hành vi cũng cần được đo lường theo thời gian.

Theo Phó giáo sư Warren, xét cho cùng thành công phụ thuộc vào khả năng thu hẹp khoảng cách giữa kỳ vọng và trải nghiệm thực tế. Mục tiêu là tạo ra tính thống nhất cao hơn giữa những gì thành phố truyền đạt và thực hiện, và những gì người dân thực sự cảm nhận được.

“Thương hiệu thành phố không chỉ là hình ảnh mà một địa phương muốn quảng bá ra bên ngoài. Quan trọng hơn, nó có thể góp phần tạo dựng một thành phố nơi người dân thực sự muốn sinh sống. Đó chính là nơi hành động khí hậu và xây dựng thương hiệu địa phương tạo nên sức cộng hưởng mạnh mẽ”, bà nói.

Đằng sau mỗi thay đổi lớn là một câu chuyện đáng tìm hiểu. Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết chuyên gia dựa trên các nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam. Kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, chuỗi bài mang đến cho độc giả hiểu biết sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai. 

Bài: Hoàng Minh Ngọc