Bản đồ nhiệt mới mở đường cho các đô thị Việt thích ứng với sự ấm lên trong tương lai

Hai kịch bản El Niño có thể xảy ra trong giai đoạn 2026-2027 đang đặt Việt Nam trước nguy cơ nhiệt độ tăng cao, hạn hán và thiếu nước. Nhưng bài toán lớn nhất với các khu đô thị có thể không nằm ở mức độ nắng nóng, mà ở việc xác định nơi nào chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất. Điều gì sẽ diễn ra nếu lãnh đạo thành phố có thể xác định chính xác những tuyến phố và khu dân cư chịu tác động nặng nề nhất?

Câu hỏi này là trọng tâm của dự án Urban Heat Resilience: Bridging Science, Policy, and Sustainable Design (tạm dịch: Khả năng chống chịu của các đô thị trước nắng nóng: kết nối khoa học, chính sách và thiết kế bền vững), một nghiên cứu quy mô lớn có sự tham gia của Tiến sĩ Trần Đức Trinh, giảng viên cấp cao kiêm Điều phối nghiên cứu viên tại Đại học RMIT Việt Nam, cùng các đối tác trong khu vực. Dự án được sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia (DFAT), Viện Môi trường Stockholm, Trung tâm Phòng chống thiên tai châu Á (ADPC) và nhiều tổ chức khác tại Đông Nam Á. Nhóm nghiên cứu hướng đến tìm kiếm những giải pháp giúp các đô thị có thể chuẩn bị tốt hơn cho khí hậu ngày một nóng lên trong tương lai.

Không phải mọi khu phố đều hứng chịu cùng một nền nhiệt

Các nhà nghiên cứu đã có thể xác định những điểm nóng từ hình ảnh vệ tinh trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, biết được nơi nào nóng nhất chỉ là một phần của bức tranh toàn cảnh.

Tiến sĩ Trinh và nhóm của ông muốn hiểu một điều quan trọng hơn – những ai đang sống ở các điểm nóng và nền nhiệt ảnh hưởng đến cuộc sống thường nhật của họ như thế nào.

Bằng cách kết hợp dữ liệu nhiệt độ với thông tin xã hội và kinh tế, nhóm nghiên cứu đã vẽ ra điểm giao thoa giữa những nơi cực nóng với các cộng đồng dễ bị tổn thương tại TP. Hồ Chí Minh và các thành phố khác ở miền Nam. Đó là các hộ thu nhập thấp, người cao tuổi, người khuyết tật và những người sống trong các khu nhà tạm bợ. Đa số đều thiếu thốn nguồn lực để ứng phó với nền nhiệt tăng cao.

“Chúng tôi đang đẩy mạnh nghiên cứu với công cụ lập bản đồ nhiệt và kết nối công cụ này với dữ liệu về các cộng đồng dễ bị tổn thương để hiểu hơn về tác động của nắng nóng và đưa ra giải pháp ứng phó dựa trên dữ liệu, phù hợp với điều kiện thực tế tại từng địa phương”, Tiến sĩ Trinh cho biết.

Nhóm của ông còn xem xét vai trò của các giải pháp dựa vào tự nhiên, chẳng hạn như công viên, các không gian xanh và mái nhà xanh. Kết quả mô phỏng cho thấy việc gia tăng mảng xanh và các bề mặt thẩm thấu nước tại những khu đô thị hóa cao có thể giúp giảm tới 24 ngày nắng nóng cực đoan tại các điểm nóng, một số khu vực có thể trải qua các đợt nắng nóng ngắn hơn (giảm đến 30 ngày nắng nóng cực đoan trong một năm). Thay vì bổ sung cây xanh ở bất cứ nơi nào có quỹ đất, nghiên cứu giúp các khu đô thị xác định những khu vực mà giải pháp này có thể mang lại hiệu quả làm mát tốt nhất.

Bản đồ giúp các đô thị mát mẻ và lành mạnh hơn

Ý nghĩa của nghiên cứu không dừng lại ở phạm vi học thuật. Trong bối cảnh các thành phố đang tăng tốc phát triển, những quyết định về quy hoạch đô thị và hạ tầng được đưa ra hôm nay sẽ ảnh hưởng đến khả năng ứng phó của các cộng đồng trong những thập kỷ tới.

Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu và bằng chứng khoa học mà các cơ quan quản lý có thể dùng để xác định những khu vực cần ưu tiên, xây dựng kế hoạch phòng ngừa nắng nóng và đưa khả năng chống chịu biến đổi khí hậu vào kế hoạch phát triển tương lai. Theo các mô phỏng trong báo cáo, những nơi có mật độ xây dựng cao với bề mặt bê tông dày đặc và thiếu cây xanh có thể trải qua tới 100 ngày nắng nóng cực đoan trong mỗi mùa. Nếu không can thiệp kịp thời, một số khu vực có thể phải chịu đựng thêm 40 tới 60 ngày nắng nóng khắc nghiệt mỗi năm vào giữa thế kỷ này. Việc xác định cộng đồng nào dễ bị tổn thương nhất không còn đơn thuần là bài toán quy hoạch, mà là bước đi quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và đảm bảo các nguồn lực thích ứng còn hạn chế được phân bổ đến những nơi mang lại hiệu quả tốt nhất.

“Các nghiên cứu của chúng tôi có thể chỉ ra những khu vực chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi tình trạng đảo nhiệt đô thị với bằng chứng xác đáng, từ đó triển khai biện pháp ứng phó đúng nơi cần. Kết quả nghiên cứu cùng các công cụ được phát triển trong khuôn khổ dự án sẽ hỗ trợ xây dựng các giải pháp cùng quy hoạch đô thị đúng trọng tâm nhằm kiến tạo nên các khu vực có khả năng chống chịu nắng nóng tại Việt Nam trong tương lai”, Tiến sĩ Trinh chia sẻ.

Nghiên cứu còn có thể giúp các nhà quy hoạch đô thị, chủ đầu tư và chuyên gia môi trường trong nỗ lực kiến tạo nên những thành phố mát mẻ, lành mạnh và đáng sống hơn. Thay vì dựa vào giả định, họ có thể dùng dữ liệu khoa học để định hướng đầu tư vào hạ tầng xanh và các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý hơn, nghiên cứu không chỉ thu hút sự chú ý trong nước. Tại các hội thảo chia sẻ kết quả dự án, nhiều tổ chức quy hoạch đô thị và tổ chức phi chính phủ, bao gồm một số đơn vị đến từ Indonesia, đã bày tỏ quan tâm đến việc ứng dụng phương pháp này vào xác định các điểm nhiệt đô thị, trao đổi với chủ các dự án nhà ở đô thị về tác động của nắng nóng cực đoan, đồng thời hướng dẫn lên kế hoạch ứng phó. Sự quan tâm ngày càng tăng phản ánh thách thức chung mà các quốc gia Đông Nam Á đang phải đối mặt, khi đô thị hóa nhanh chóng đang khiến nhiều thành phố đang phải vật lộn với nhiệt độ tăng cao và các rủi ro do biến đổi khí hậu gây ra.

Với Tiến sĩ Trinh, đây mới chỉ là điểm khởi đầu. Trong thời gian tới, nghiên cứu sẽ tiếp tục tìm hiểu tác động của nền nhiệt đô thị đến sức khỏe, năng suất lao động và bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận đến các giải pháp làm mát cũng như không gian xanh trên khắp Việt Nam và Đông Nam Á. Mặc dù nghiên cứu từ các quốc gia như Australia chỉ ra mối liên hệ giữa nắng nóng cực đoan với việc tăng cao tỉ lệ nhập viện và suy giảm năng suất lao động, những tác động tương tự vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ tại nhiều thành phố trong khu vực.

Tiến sĩ Trinh cho biết: “Lập bản đồ nhiệt đô thị là một cách tiếp cận đơn giản và trực quan, giúp cả cộng đồng lẫn những nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết sách phù hợp. Cùng nhau đồng thiết kế và hợp tác giữa nhiều bên sẽ giúp các đô thị đang đối mặt với rủi ro do biến đổi khí hậu chuyển đổi bền vững hơn”.

Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị ứng phó với tình trạng nóng dần lên, thách thức đặt ra không còn đơn thuần là nhận diện các rủi ro khi hậu, mà cần hành động dựa trên thông tin đã nắm được. Những nghiên cứu như những gì nhóm Tiến sĩ Trinh đã và đang thực hiện đang hỗ trợ các thành phố không chỉ xác định những nơi có nền nhiệt đang tăng, mà còn chỉ ra những nơi mà biện pháp can thiệp có thể mang lại hiệu quả tốt nhất.

Đằng sau mỗi thay đổi lớn là một câu chuyện đáng tìm hiểu. Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết chuyên gia dựa trên các nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam. Kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, chuỗi bài mang đến cho độc giả hiểu biết sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai.

Đọc toàn bộ nghiên cứu của Tiến sĩ Trần Đức Trinh tại đây.

Bài: Hoàng Hà

Hình đại diện: Duy’s House of Photo – pexels.com