Khi Gen Z không còn xem lương là thước đo duy nhất

Gen Z thường được nhắc đến như một thế hệ sẵn sàng chuyển việc, đề cao cân bằng cuộc sống và sẵn sàng rời bỏ những công việc không còn phù hợp. Vì vậy, không ít người cho rằng họ thiếu kiên trì hoặc không còn tin rằng chỉ cần chăm chỉ là có thể thành công.

Nhưng nhìn từ những thay đổi của thị trường lao động, câu chuyện có lẽ không đơn giản như vậy. Đằng sau những lựa chọn nghề nghiệp của nhiều người trẻ là một cách tiếp cận khác về thành công và sự ổn định.

Người trẻ đang đầu tư nỗ lực theo cách khác

Thị trường lao động trở nên khó dự đoán hơn, khiến nhiều người trẻ thay đổi cách đầu tư thời gian và công sức cho công việc. Thay vì mặc nhiên tin rằng cứ nỗ lực nhiều hơn sẽ nhận được phần thưởng tương xứng, họ muốn nhìn thấy rõ cơ hội phát triển, học hỏi và giá trị mà công việc mang lại.

Theo Tiến sĩ Phạm Thanh Hằng, giảng viên ngành Quản trị nhân sự, Đại học RMIT Việt Nam, đây không đơn thuần là sự thay đổi trong tư duy của một thế hệ. Đó là phản ứng của người trẻ trước một thị trường lao động thay đổi rất nhanh.

“Từ khi bước vào thị trường việc làm, nhiều Gen Z đối mặt với liên tiếp những biến động: đại dịch COVID-19, sự phát triển nhanh chóng của AI, các đợt cắt giảm nhân sự quy mô lớn ngay cả ở những tập đoàn hàng đầu, trong khi chi phí nhà ở và sinh hoạt tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập”, bà nhận định.

Theo Tiến sĩ Hằng, Gen Z không mất niềm tin vào sự chăm chỉ. Điều họ hoài nghi là mối quan hệ tuyến tính giữa chăm chỉ và thành công. Người trẻ vẫn sẵn sàng nỗ lực rất nhiều, nhưng họ muốn nhìn thấy cơ hội học hỏi, sự ghi nhận và triển vọng phát triển tương xứng với công sức bỏ ra.

Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Hằng về quá trình chuyển tiếp từ đại học sang thị trường lao động của Gen Z Việt Nam, nhiều người trẻ đang đầu tư nỗ lực có chọn lọc hơn. Họ sẵn sàng làm việc hết mình nếu công việc giúp họ học hỏi, phát triển và phù hợp với những giá trị cá nhân quan trọng. Ngược lại, khi không còn nhìn thấy triển vọng, họ chủ động tìm kiếm một lựa chọn khác thay vì tiếp tục gắn bó một cách vô điều kiện.

Thực tế này cũng được phản ánh qua dữ liệu thị trường lao động. Theo Báo cáo thị trường tuyển dụng 2025-2026 của TopCV, Gen Z hiện là nhóm có tỉ lệ nghỉ việc chủ động cao nhất, ở mức 35,7%, với các lý do phổ biến như công việc không còn phù hợp, muốn nâng cấp bản thân hoặc học thêm kỹ năng mới.

Nhiều cách để đánh giá thành công

Thay đổi còn nằm ở cách người trẻ nhìn nhận thành công. Nếu trước đây thành công thường được đo bằng thu nhập, chức danh hoặc thời gian gắn bó với tổ chức, nhiều người trẻ ngày nay có góc nhìn rộng hơn. Theo Tiến sĩ Hằng, bên cạnh tiền lương và vị trí công việc, họ còn đánh giá thành công thông qua mức độ phù hợp với giá trị cá nhân, chất lượng cuộc sống, cơ hội học hỏi và khả năng phát triển lâu dài.

Điều này phản ánh xu hướng “sự nghiệp tự định hướng” (protean career), trong đó mỗi cá nhân chủ động thiết kế con đường nghề nghiệp của mình thay vì chỉ đi theo những chuẩn mực thành công truyền thống.

Khi lựa chọn công việc, họ sẽ tự hỏi liệu công việc đó có giúp mình phát triển hay không, có phù hợp với những điều mình coi trọng hay không, và sau vài năm nữa mình sẽ trở thành người như thế nào nếu tiếp tục gắn bó với môi trường ấy.

Xu hướng này cũng xuất hiện rõ trong dữ liệu khảo sát tại Việt Nam. Theo báo cáo của Cốc Cốc Research và Việc Làm 24h, 60,8% lao động Gen Z sẵn sàng chấp nhận giảm từ 1-10% thu nhập để đổi lấy môi trường làm việc phù hợp hơn.

Con số này cho thấy với nhiều người trẻ, thu nhập vẫn quan trọng nhưng không còn là thước đo duy nhất của một công việc đáng để gắn bó. Những yếu tố như cơ hội học hỏi, văn hóa tổ chức, sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống ngày càng được đưa vào “bảng cân đối” khi đưa ra các quyết định nghề nghiệp.

Kỹ năng trở thành điểm tựa nghề nghiệp

Theo Tiến sĩ Lương Thanh Thảo, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Quản trị nhân sự, Đại học RMIT Việt Nam, sự thay đổi trong cách nhìn về nghề nghiệp cũng giúp lý giải vì sao nhiều người trẻ quan tâm đến các hình thức làm việc linh hoạt như freelance, làm việc từ xa hay kết hợp nhiều dự án khác nhau.

Những hình thức này có thể mang lại mức độ tự chủ và linh hoạt cao hơn, đồng thời tạo cơ hội thử sức ở nhiều lĩnh vực. Công nghệ số, các nền tảng việc làm trực tuyến và nền kinh tế sáng tạo cũng giúp những lựa chọn nghề nghiệp này trở nên khả thi hơn trước rất nhiều.

Cách hình dung về sự nghiệp cũng đang trở nên linh hoạt hơn. Thay vì chỉ đi theo một con đường nghề nghiệp tương đối cố định trong một tổ chức, một số người trẻ lựa chọn xây dựng sự nghiệp đa dạng (portfolio career) kết hợp nhiều công việc, dự án hoặc vai trò khác nhau. Đây cũng có thể là cách để họ thử sức ở những lĩnh vực mới, tích lũy kỹ năng và mở rộng mạng lưới nghề nghiệp.

Tiến sĩ Thảo cho rằng cách nhiều người trẻ định nghĩa sự ổn định nghề nghiệp đang thay đổi. Cảm giác an toàn không nhất thiết chỉ đến từ một hợp đồng dài hạn, mà còn từ năng lực có việc làm (employability) – tức khả năng duy trì những kỹ năng mà thị trường cần, thích ứng với thay đổi và tìm kiếm hoặc tạo ra cơ hội nghề nghiệp tiếp theo.

Các nghiên cứu cũng cho thấy điều người trẻ tìm kiếm không hẳn là “tự do khỏi tổ chức”, mà là nhiều quyền chủ động hơn khi làm việc trong tổ chức.

“Họ vẫn có thể mong muốn sự ổn định, cơ hội phát triển và sự hỗ trợ từ doanh nghiệp, nhưng đồng thời kỳ vọng có nhiều quyền chủ động hơn trong cách thực hiện công việc và xây dựng sự nghiệp của mình”, Tiến sĩ Thảo diễn giải.

Theo Tiến sĩ Thảo, đây là một tín hiệu đáng chú ý đối với doanh nghiệp. Giữ chân nhân tài trẻ có thể không chỉ là câu chuyện tăng lương, mà còn liên quan đến cách công việc được thiết kế: mức độ tự chủ, cơ hội học hỏi và phát triển, sự linh hoạt, chất lượng quản lý và khả năng giúp nhân viên nhìn thấy một tương lai nghề nghiệp có ý nghĩa.

Bài: Hoàng Minh Ngọc

Hình đầu trang: InfiniteFlow – stock.adobe.com