Bạn đang xem AI là trợ lý hay cộng sự?

Nhiều người lao động trí óc đang sử dụng AI như một trợ lý, nhưng nghiên cứu từ RMIT Việt Nam cho thấy họ có thể khai thác nhiều giá trị hơn khi xem AI như một cộng sự có khả năng phản biện ý tưởng, kiểm chứng giả định và mở rộng góc nhìn.

Có thể bạn đang sử dụng AI mỗi ngày, nhưng bạn đang sử dụng công nghệ này như thế nào?

Bạn nhờ AI tóm tắt tài liệu, soạn email và chỉnh sửa bài thuyết trình? Hay yêu cầu AI phản biện ý tưởng, đóng vai “phe đối lập”, giúp bạn suy nghĩ về một vấn đề dưới các góc nhìn khác nhau?

Các nghiên cứu viên tại RMIT Việt Nam cho rằng câu trả lời cho những câu hỏi này rất quan trọng. Với người lao động trí óc, giá trị lớn nhất của AI có thể nằm ở cách công nghệ này tham gia vào chính quá trình tạo ra tri thức.

Nhận định này xuất phát từ một chuỗi nghiên cứu dẫn dắt bởi Tiến sĩ Vicki Little, giảng viên cấp cao và Chủ nhiệm chương trình Kết nối doanh nghiệp tại Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam. Các nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí khoa học International Journal of Market Research và Management and Labour Studies. Thay vì xem AI đơn thuần là một công cụ nâng cao năng suất, nhóm nghiên cứu tìm hiểu cách con người và AI có thể cùng tạo ra tri thức, giải quyết vấn đề và khám phá những góc nhìn mới.

Đa số người dùng chưa tận dụng hết tiềm năng AI

Nghiên cứu đưa ra khung phân loại gồm ba cấp độ sử dụng AI: không sử dụng AI, sử dụng AI như một trợ lý cho các tác vụ cụ thể và sử dụng AI như một cộng sự trong quá trình phát triển ý tưởng. Theo nhóm nghiên cứu, đa số người dùng hiện vẫn đang ở cấp độ thứ hai, xem AI như một “trợ lý điều hành cao cấp”, từ đó bỏ lỡ cơ hội tận dụng AI như một đối tác tư duy.

Tiến sĩ Little và các cộng sự cũng phát hiện rằng hợp tác hiệu quả với AI không bắt đầu từ một câu lệnh hoàn hảo mà từ những cuộc đối thoại có chiều sâu với AI.

“AI phản chiếu chính cuộc trò chuyện mà bạn mang đến. Những người chỉ ‘sai bảo’ AI bằng những câu lệnh giản đơn sẽ nhận được câu trả lời chung chung. Ngay cả những người tập trung thiết kế câu lệnh hoàn hảo cũng có thể bỏ lỡ nhiều cơ hội mà đối thoại mang lại. Ngược lại, những ai sử dụng AI như một cộng sự sẽ thu được kết quả phong phú hơn, sáng tạo hơn và đôi khi đầy bất ngờ”, bà nói.

Trong quá trình nghiên cứu, nhóm không chỉ tìm hiểu về hợp tác giữa con người và AI, mà còn trực tiếp thực nghiệm. Họ duy trì những cuộc đối thoại kéo dài với các công cụ AI, yêu cầu AI phản biện lập luận, tiếp cận vấn đề từ những góc nhìn chuyên môn khác nhau và đề xuất các cách diễn giải thay thế. Trải nghiệm này củng cố một phát hiện cốt lõi: chất lượng đầu ra phụ thuộc rất nhiều vào cách con người tương tác với AI.

Một năng lực mới cho người lao động trí óc

Khi AI ngày càng phổ biến trong môi trường làm việc, người lao động trí óc sẽ cần nhiều hơn các kỹ năng số thông thường. Họ cần thứ mà Tiến sĩ Little gọi là “năng lực sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn” – khả năng đặt câu hỏi tốt hơn, đánh giá phản hồi một cách phản biện và biết khi nào nên tin tưởng hoặc chất vấn những nội dung do AI tạo ra.

“Đừng nghĩ đến AI như một cách nhanh hơn để soạn email. Hãy nghĩ đến việc AI có thể nâng cao chất lượng tư duy của bạn như thế nào. Hãy để AI chất vấn những giả định của bạn. Hãy đón nhận những ý kiến bất đồng và khám phá các góc nhìn mà trước đây bạn chưa từng cân nhắc”, bà nói.

Đồng thời, bà nhấn mạnh rằng trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người.

“Mọi người cần biết khi nào nên tin AI, khi nào cần kiểm chứng những gì AI đưa ra và làm thế nào để chịu trách nhiệm với những gì công nghệ này hỗ trợ họ tạo ra”, Tiến sĩ Little cho biết.

“AI tạo ra hiệu ứng khuếch đại: những chuyên gia giỏi sẽ trở nên giỏi hơn, nhưng ở chiều ngược lại, những người thiếu năng lực sử dụng AI sẽ dễ bị tổn thương hơn. Trong thời đại dư thừa thông tin nhưng khan hiếm sự minh triết, khả năng phán đoán của con người trở nên quan trọng hơn bao giờ hết”.

Tương lai của lao động tri thức

Trong thời gian tới, Tiến sĩ Little sẽ tiếp tục nghiên cứu cách AI làm thay đổi các hệ thống tri thức, cũng như cách con người và AI có thể cùng suy nghĩ khác đi về những thách thức phức tạp như bất bình đẳng xã hội, biến đổi khí hậu hay tình trạng già hóa dân số.

Khi AI ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn, câu hỏi quan trọng không còn nằm ở việc AI có thể làm gì, mà là con người lựa chọn sử dụng AI như thế nào.

“Đây không chỉ là một chu kỳ công nghệ mới. AI đang thay đổi cách chúng ta suy nghĩ chứ không chỉ thay đổi những gì chúng ta tạo ra. Thách thức đặt ra là chúng ta muốn trở thành kiểu người tư duy như thế nào”, Tiến sĩ Little chia sẻ.

“Chiến lược tốt nhất là duy trì sự tò mò, giữ tư duy phản biện và ghi nhớ rằng sự minh triết luôn là một phẩm chất rất riêng của con người”.

Đằng sau mỗi thay đổi lớn là một câu chuyện đáng tìm hiểu. Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết chuyên gia dựa trên các nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam. Kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, chuỗi bài mang đến cho độc giả hiểu biết sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai.

Bài: Hoàng Minh Ngọc