Giun đất có thể cứu quần áo cũ khỏi bãi chôn lấp?

Khi rời tủ đồ, quần áo cũ có thể vẫn còn một công dụng cuối cùng, không phải dưới dạng đồ cũ có thể tái sử dụng hay sợi tái chế, mà là phân hữu cơ.

Trong khi phần lớn các cuộc thảo luận về thời trang bền vững tập trung vào tái chế và tái sử dụng, các nhà nghiên cứu từ Đại học RMIT đang tìm hiểu một lựa chọn khác cho đoạn cuối vòng đời của những trang phục đã qua sử dụng: biến chúng thành đất trồng giàu dinh dưỡng thông qua quá trình ủ compost.

Nghiên cứu của nhóm được tài trợ bởi Cotton Research and Development Corporation (Australia) và công bố trên tạp chí khoa học Results in Engineering, hướng tới giải quyết vấn đề ngày càng lớn trên toàn cầu khi hơn 80% rác thải dệt may trên thế giới bị chôn lấp hoặc đốt bỏ.

Đối với Việt Nam, thách thức này càng đặc biệt nghiêm trọng. Là một trong những trung tâm sản xuất dệt may lớn của thế giới, Việt Nam hiện tạo ra lượng rác thải dệt may rất lớn nhưng vẫn thiếu cơ sở hạ tầng tái chế quy mô lớn.

Theo Giáo sư Rajkishore Nayak, trưởng nhóm nghiên cứu và giáo sư ngành Quản trị kinh doanh thời trang tại Đại học RMIT Việt Nam, việc ủ compost rác thải dệt may mở ra hướng đi mới cho thời trang tuần hoàn.

“Ủ compost rác thải dệt may là quá trình phân hủy các loại vải và quần áo được làm từ sợi tự nhiên thành đất hữu cơ giàu dinh dưỡng thông qua tác động của vi sinh vật”, ông giải thích.

“Quá trình này giúp giảm lượng quần áo cũ bị đưa vào bãi chôn lấp, đồng thời tận dụng tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và biến rác thải thành những sản phẩm có thể tái sử dụng”.

Vì sao giun đất có thể là câu trả lời?

Ủ compost rác thải dệt may không phải là một khái niệm hoàn toàn mới. Điều mà nghiên cứu của RMIT muốn tìm hiểu là phương pháp ủ compost nào mang lại hiệu quả tốt nhất.

Nhóm nghiên cứu nhận thấy ủ phân trùn quế (vermicomposting) – phương pháp sử dụng giun đất để tiêu hóa và phân hủy vật liệu hữu cơ – có thể là giải pháp hiệu quả nhất cho rác thải dệt may. Nghiên cứu đã xác định nhiều ưu điểm của phương pháp này so với các phương pháp ủ phân hữu cơ truyền thống.

“So với phương pháp ủ compost hiếu khí (aerobic composting) thông thường, ủ phần trùn quế cần ít không gian và năng lượng hơn, cho kết quả nhanh và hiệu quả hơn, cũng như có tiềm năng mở ra cơ hội kinh tế mới cho khu vực nông thôn”, Giáo sư Nayak cho biết.

“Ủ phân trùn quế được khuyến nghị vì khá đơn giản và có chi phí thấp. Phương pháp này cũng tạo ra phân compost chất lượng tốt hơn và ít mùi hơn”.

Nghiên cứu cho thấy có thể dùng phương pháp ủ compost để bổ trợ thay vì cạnh tranh với tái chế. Trong khi tái chế hướng tới việc biến vải cũ thành vật liệu mới, ủ compost có thể là đích đến phù hợp cho các sản phẩm từ sợi tự nhiên không còn thích hợp để tái sử dụng, sửa chữa, tái chế hoặc nâng cấp thành sản phẩm mới.

Phần lớn quần áo ngày nay không được thiết kế để phân hủy

Tuy nhiên, một trở ngại lớn vẫn tồn tại. Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần quần áo làm từ sợi tự nhiên là có thể dễ dàng biến thành phân compost khi hết vòng đời sử dụng. Trên thực tế, các sản phẩm may mặc hiện đại phức tạp hơn nhiều.

“Sản phẩm dệt may có thể được ủ compost hiệu quả phải được làm hoàn toàn từ sợi tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật hoặc động vật. Ngược lại, các sản phẩm từ sợi tổng hợp hoặc vải pha gặp nhiều trở ngại vì cấu trúc chuỗi polymer của các loại vải này rất khó phá vỡ”, Giáo sư Nayak cho biết.

Ví dụ, các chất liệu như cotton, len và lụa thường phân hủy sinh học khá tốt. Trong khi đó, polyester, nylon và các loại sợi tổng hợp khác có khả năng chống phân hủy cao và có thể tồn tại trong môi trường nhiều năm.

Ngay cả những sản phẩm chủ yếu làm từ sợi tự nhiên cũng có thể chứa thuốc nhuộm, hóa chất hoàn tất, chất chống cháy, lớp xử lý chống nhăn, cúc áo, khóa kéo hoặc các thành phần khác khiến quá trình ủ compost trở nên phức tạp hơn.

Do đó, để mở rộng quy mô ủ compost hàng dệt may thì thu gom quần áo cũ và đưa đến cơ sở xử lý thôi là chưa đủ.

Xây dựng hệ sinh thái thời trang tuần hoàn

Giáo sư Nayak cho rằng một trong những cơ hội lớn nhất của Việt Nam nằm ở lĩnh vực sản xuất may mặc. Trong quá trình sản xuất, các nhà máy tạo ra khối lượng lớn rác thải dệt may tương đối sạch, dễ nhận diện, phân loại và xử lý hơn so với quần áo thải bỏ từ hộ gia đình.

Để việc ủ compost khả thi ở quy mô lớn, ông cho rằng Việt Nam cần đầu tư vào hạ tầng ủ compost, hệ thống thu gom và phân loại tốt hơn, nâng cao nhận thức cộng đồng, đồng thời áp dụng các cách tiếp cận nhất quán hơn trong thiết kế sản phẩm nhằm tính đến tác động ở cuối vòng đời sản phẩm.

“Trong vòng 5-10 năm tới, nếu có thể xây dựng một hệ sinh thái ủ compost dệt may tại Việt Nam thì đó không nên chỉ là một dự án đơn lẻ, mà phải trở thành một phần không thể tách rời của hệ thống thời trang tuần hoàn quốc gia”, ông nói.

Nếu tầm nhìn đó trở thành hiện thực, một số sản phẩm may mặc có thể sẽ không còn kết thúc vòng đời tại bãi chôn lấp. Thay vào đó, chúng có thể trở về với đất, hoàn thành một hành trình tuần hoàn từ sợi vải đến sản phẩm thời trang rồi quay trở lại với thiên nhiên.

Đằng sau mỗi thay đổi lớn là một câu chuyện đáng tìm hiểu. Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết chuyên gia dựa trên các nghiên cứu từ Đại học RMIT Việt Nam. Kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, chuỗi bài mang đến cho độc giả hiểu biết sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai.

Bài: Hoàng Minh Ngọc