Lãng phí thực phẩm và vòng xoáy phán xét

Theo Báo cáo Chỉ số lãng phí thực phẩm 2024 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), mỗi người Việt đã phí phạm khoảng 72 kg thực phẩm trong năm 2022. Con số này cao hơn mức trung bình ở một số quốc gia phát triển tại châu Á-Thái Bình Dương như Nhật Bản, Singapore và New Zealand, dù Việt Nam là nước có thu nhập trung bình thấp tại thời điểm báo cáo ra mắt.

Tuy nhiên, lãng phí thực phẩm không chỉ xoay quanh lượng thức ăn bị bỏ đi. Cách truyền thông phác họa vấn đề này cũng ảnh hưởng đến cách công chúng nhận thức về nguyên nhân, xác định trách nhiệm và giải pháp cần thiết.

Để tìm hiểu việc lãng phí thực phẩm đã trở thành một vấn đề xã hội tại Việt Nam như thế nào, nhóm nghiên cứu thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT đã phân tích các bài báo tiếng Việt đăng tải trong giai đoạn 2015-2025 về chủ đề này.

Từ những bữa tiệc linh đình đến bữa cơm hằng ngày

Nghiên cứu chỉ ra hai bối cảnh thường xuất hiện trong các bài báo về lãng phí thực phẩm: những dịp đặc biệt (như Tết Nguyên đán hay tiệc buffet) và các bữa ăn thường nhật trong gia đình.

Trong các dịp đặc biệt, truyền thông thường phản ánh tình trạng lãng phí thực phẩm qua những hình ảnh quen thuộc như khách lấy quá nhiều đồ ăn khi dự tiệc buffet, hoặc những mâm cỗ cưới, đám giỗ với nhiều món không ai đụng đũa vào.

Trong những dịp này, bữa ăn không chỉ thỏa mãn nhu cầu ăn uống mà còn là cách thể hiện lòng hiếu khách và vị thế xã hội. Truyền thông Việt Nam thường gắn dư thừa thực phẩm với “sĩ diện” và mong muốn “mâm cao cỗ đầy”. Gia chủ lo bị cho là keo kiệt nếu chuẩn bị quá ít đồ ăn, trong khi khách mời đôi khi lại ngại mang thức ăn thừa về nhà.

Trong phạm vi gia đình, thay vì áp lực xã hội, câu chuyện lãng phí thực phẩm lại xoay quanh thói quen thường nhật. Các bài báo thường phản ánh hành vi mua sắm quá tay, tích trữ thực phẩm hoặc nấu nướng nhiều hơn nhu cầu. Xu hướng này càng rõ nét vào mỗi dịp Tết đến, khi tâm lý “cả năm mới có một lần” khiến nhiều hộ gia đình mua thực phẩm nhiều hơn mức cần thiết.

Cô Lương Vân Lam, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT và trưởng nhóm nghiên cứu, nhận định: “Lãng phí thực phẩm tại các gia đình thường được xem là vấn đề về quản lý chi tiêu và sinh hoạt. Còn trong các dịp tụ họp hay thiết đãi, lãng phí thực phẩm thường gắn với mong muốn thể hiện địa vị, sự hiếu khách và nỗi sợ bị người khác đánh giá”.

Trách nhiệm cá nhân là tâm điểm

Dù phản ánh các bối cảnh khác nhau, nhiều bài báo đều có điểm chung: lãng phí thực phẩm thường được lý giải như một hành vi cá nhân chịu tác động bởi các chuẩn mực văn hóa và kỳ vọng xã hội.

Việc chuẩn bị hoặc gọi quá ít thức ăn có thể khiến gia chủ cảm thấy mất mặt, bởi bàn ăn ê hề đủ món khác nhau thường được xem là biểu hiện của sự hào phóng và sung túc. Ngược lại, bữa ăn đơn giản dễ bị coi là thiếu chu đáo. Vì vậy, nhiều người có xu hướng chuẩn bị nhiều hơn mức cần thiết để đảm bảo “thừa còn hơn thiếu”.

Đặc biệt, phụ nữ ở Việt Nam thường gánh trọng trách nặng nề hơn trong việc này. Với vai trò người mẹ, người vợ hoặc người nội trợ, họ được xem là người chịu trách nhiệm cho việc mua sắm, lập ngân sách, nấu nướng, bảo quản thực phẩm và xử lý thức ăn thừa. Họ vừa bị quy trách nhiệm gây lãng phí thực phẩm, vừa được kỳ vọng phải lên kế hoạch kỹ lưỡng, bảo quản đúng cách và tận dụng thức ăn thừa một cách sáng tạo để không phí phạm.

Nghịch lý là sự phán xét diễn ra ở cả hai chiều. Theo cô Nguyễn Thị Nam Phương, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT: “Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy câu chuyện lãng phí thực phẩm thường được kể bằng một vòng luẩn quẩn của phán xét xã hội. Nhiều người sợ bị chê trách nếu chuẩn bị không đủ thức ăn, nhưng đồng thời lại phán xét người khác khi họ mang đồ ăn thừa về nhà”.

Nhóm nghiên cứu cho rằng khi lãng phí thực phẩm được nhìn nhận chủ yếu như hệ quả của những thói quen lạc hậu, phép tắc ứng xử kém hoặc thiếu ý thức của cá nhân, các nguyên nhân mang tính cấu trúc rộng lớn hơn có nguy cơ bị bỏ qua. Và nếu vấn đề này chỉ được xem là câu chuyện hành vi cá nhân, những giải pháp mang tính hệ thống sẽ khó nhận được sự quan tâm đúng mức.

Từ đổ lỗi cá nhân đến trách nhiệm chung

Trong các bài báo mà nhóm nghiên cứu phân tích, cá nhân và hộ gia đình thường được xem là tác nhân chính gây lãng phí thực phẩm, đồng thời là người phải chịu trách nhiệm chính trong việc giải quyết vấn đề này. Trong khi đó, báo chí ít nhắc đến các bên liên quan khác như ngành dịch vụ ăn uống và bán lẻ, vốn gây ra 40% lượng thực phẩm lãng phí trên toàn cầu theo báo cáo của UNEP năm 2024. Vai trò của cơ quan quản lý trong việc xây dựng hệ thống và hạ tầng nhằm ngăn ngừa, thu gom và phân phối lại thực phẩm dư thừa cũng chưa được thảo luận nhiều.

Tiến sĩ Lena Bucatariu, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT, nhận định: “Hành vi của người tiêu dùng rất quan trọng, nhưng đó mới chỉ là một phần của câu chuyện. Các quyết định liên quan đến thực phẩm trong gia đình còn chịu ảnh hưởng từ kích cỡ khẩu phần, các chương trình khuyến mãi, cách dán nhãn thực phẩm, mạng lưới phân phối lại thực phẩm và hạ tầng thu gom rác thải”.

Nhóm nghiên cứu cho rằng truyền thông Việt Nam không nên chỉ đưa ra lời khuyên dành cho hộ gia đình hay chỉ trích đạo đức người tiêu dùng. Thay vào đó, báo chí nên chú ý nhiều hơn tới vai trò của các bên liên quan khác, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp và cơ quan quản lý triển khai các giải pháp mang tính hệ thống như đo lường và báo cáo tình trạng lãng phí thực phẩm, hỗ trợ các ứng dụng chia sẻ thực phẩm, phát triển mạng lưới phân phối lại thực phẩm dư thừa và đầu tư vào hạ tầng phân loại, thu gom, xử lý rác thải hữu cơ.

Ngày quốc tế Nhận thức về tổn thất và lãng phí thực phẩm (29/9) là một dịp để nhắc chúng ta nhớ rằng lãng phí thực phẩm sẽ không được giải quyết chỉ bằng những lời phán xét về đạo đức cá nhân. Giải pháp hiệu quả hơn đòi hỏi sự chung tay của các hộ gia đình, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách nhằm thay đổi cách sản xuất, tiêu dùng và thải bỏ thực phẩm.

Bài: Lương Vân Lam

Hình đầu trang và hình đại diện:Pormezz – stock.adobe.com