Kết hôn muộn: một chặng mới trên hành trình trưởng thành?

Giống như xu hướng diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới, người Việt đang kết hôn ngày càng muộn hơn. Theo Cục Thống kê, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt là 27,3 vào năm 2024, tăng 2,1 năm so với năm 2019.

Trong khi đó, mức sinh tại Việt Nam đã giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống còn 1,91 vào năm 2024 và 1,93 vào năm 2025, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con/phụ nữ.

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Một khảo sát toàn cầu của Deloitte năm 2026 cho thấy 55% người khảo sát thuộc Gen Z và 52% người thuộc thế hệ Millenial trì hoãn các quyết định quan trọng trong cuộc sống, bao gồm kết hôn và sinh con, vì tình hình tài chính bản thân.

Dưới góc độ nhân khẩu học, xu hướng này thường được thảo luận qua các chỉ số như tỉ suất sinh, cơ cấu dân số hay các mục tiêu chính sách. Nhưng đằng sau những con số ấy là nhiều câu hỏi rất đời thường mà nhiều người trẻ đang đối mặt: làm sao để hoàn thành việc học, tìm được công việc ổn định, mua được nhà và quyết định khi nào (hoặc liệu có nên) gắn bó lâu dài với một người bạn đời hay không.

Từ góc độ tâm lý học phát triển, kết hôn muộn không đơn thuần là một hiện tượng nhân khẩu học hay kinh tế. Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng điều này phản ánh sự thay đổi sâu rộng hơn trong cách người trẻ bước vào tuổi trưởng thành.

Nhiều người Việt giờ đây kết hôn muộn hơn các thế hệ trước. Dưới góc độ tâm lý học phát triển, điều gì đang thay đổi trên hành trình bước vào tuổi trưởng thành?

Tiến sĩ Gordon Ingram: Về cơ bản, chúng ta đang sống trong một xã hội phức tạp hơn về mặt công nghệ, văn hóa và kinh tế, nơi người trẻ cần nhiều thời gian hơn để tìm lối đi riêng trong cuộc sống cũng như độc lập về kinh tế và xã hội.

Việt Nam có lẽ đang đi theo lộ trình mà nhiều nền kinh tế phát triển đã trải qua vài thập kỷ trước. Tuy nhiên, do quá trình chuyển đổi kinh tế diễn ra rất nhanh, sự thay đổi này dường như được nén lại trong một thế hệ.

Trước đây, nhiều người lập gia đình không lâu sau tuổi vị thành niên với sự hỗ trợ từ gia đình nhiều thế hệ. Ngày nay, nhiều người trẻ dành nhiều thời gian hơn cho việc học tập và xây dựng sự nghiệp, đồng thời chưa cảm thấy đủ vững vàng về tài chính để bắt đầu một mối quan hệ lâu dài hoặc sinh con.

Trên các phương tiện truyền thông, hiện tượng này đôi khi được mô tả khá phiến diện là “kéo dài tuổi vị thành niên” hay “trì hoãn tuổi trưởng thành”, như thể người trẻ ngày nay mất nhiều thời gian hơn để lớn lên. Nhưng từ góc độ tâm lý học phát triển, họ chắc chắn không còn là thanh thiếu niên nữa mà là những người trưởng thành đúng nghĩa.

Các nhà tâm lý học, nổi bật là giáo sư người Mỹ Jeffrey Arnett, đã đề xuất một giai đoạn phát triển mới gọi là “emerging adulthood” (tạm dịch: độ tuổi bắt đầu trưởng thành), kéo dài từ khoảng 18 đến 30 tuổi hoặc thậm chí đến giữa độ tuổi 30. Thay vì cho rằng tuổi vị thành niên bị kéo dài hay tuổi trưởng thành bị trì hoãn, có lẽ chính xác hơn khi xem đây là một giai đoạn sống mới, được hình thành nhờ sự phát triển kinh tế và những thay đổi trong kỳ vọng xã hội. Tại Việt Nam, giai đoạn này chỉ mới xuất hiện tương đối gần đây.

Nhiều người gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc ổn định hoặc mua nhà ở độ tuổi 20 và 30. Không ít người trẻ cho rằng họ cần ổn định mọi mặt trong cuộc sống trước khi lập gia đình. Về mặt tâm lý, việc chờ đợi như vậy mang lại những lợi ích và rủi ro gì?

Tiến sĩ Gordon Ingram: Một trong những lợi ích là cảm giác làm chủ cuộc sống. Bạn sẽ tự tin hơn về năng lực bản thân khi lập gia đình sau khi đã sắp xếp được cuộc sống theo cách mình mong muốn. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng cảm nhận về năng lực bản thân có liên hệ chặt chẽ với sức khỏe tinh thần và hạnh phúc.

Ở độ tuổi lớn hơn, chúng ta cũng thường có nhiều nguồn lực tài chính hơn, giúp giảm bớt áp lực trong các vấn đề thường nhật. Từ góc độ đó, việc chờ đợi là một lựa chọn hợp lý.

Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ định nghĩa về việc “sẵn sàng” có thể ngày càng mở rộng. Trước đây, hôn nhân thường là một phần trong quá trình ổn định cuộc sống. Ngày nay, nhiều người trẻ lại cảm thấy rằng họ phải ổn định trước rồi mới có thể kết hôn.

Điều này có thể khiến họ rơi vào “bẫy” của chủ nghĩa hoàn hảo, do dự và suy nghĩ quá mức. Một người có thể từ chối những lựa chọn không lý tưởng, dù là trong công việc hay tình yêu, để chờ đợi một cơ hội tốt hơn nhưng rồi cơ hội đó không bao giờ xuất hiện. Sau nhiều năm, điều này có thể dẫn đến cảm giác tiếc nuối.

Chúng ta cũng cần tính đến các yếu tố thực tế. Các vấn đề sức khỏe thường gia tăng theo tuổi tác và với những người mong muốn có con, yếu tố sinh học vẫn rất quan trọng. Khả năng sinh sản giảm dần trong độ tuổi 30, đặc biệt ở phụ nữ, trong khi nguy cơ gặp biến chứng thai kỳ trong giai đoạn này cũng gia tăng. Những người lập gia đình muộn cũng có thể nhận được ít sự hỗ trợ hơn từ ông bà, bởi chính họ cũng đã lớn tuổi và có thể cần được chăm sóc.

Vì vậy, việc kết hôn muộn có thể mang lại nhiều lợi ích, nhưng đồng thời cũng đi kèm những chi phí và đánh đổi thực tế.

Nhiều người trẻ mong muốn xây dựng mối quan hệ lâu dài và gia đình riêng nhưng cảm thấy bị cản trở bởi chi phí nhà ở, nuôi dạy con cái hoặc áp lực tài chính. Điều gì có thể giúp họ mạnh dạn tiến bước?

Tiến sĩ Gordon Ingram: Theo tôi, cần có sự hỗ trợ ở ba cấp độ khác nhau.

Thứ nhất là sự hỗ trợ từ gia đình. Thay vì tạo áp lực phải kết hôn, cha mẹ có thể tập trung vào việc chia sẻ những hỗ trợ mà họ sẵn sàng dành cho con cái. Đó có thể là hỗ trợ tinh thần, giúp đỡ thực tế trong cuộc sống hằng ngày hoặc thậm chí là hỗ trợ tài chính. Việc biết rằng có nhiều hỗ trợ xung quanh có thể tạo nên khác biệt lớn khi các cặp đôi cân nhắc các quyết định quan trọng trong cuộc sống.

Thứ hai là sự chấp nhận của xã hội. Người trẻ không nên cảm thấy rằng việc lập gia đình đồng nghĩa với việc từ bỏ những khía cạnh khác trong cuộc sống hay các mục tiêu cá nhân. Các trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những cha mẹ trẻ, để họ không phải lựa chọn giữa việc có con và theo đuổi học tập hay sự nghiệp. Sẽ càng tốt hơn nếu xã hội cởi mở hơn với những đám cưới đơn giản, bởi chi phí tổ chức hôn lễ hiện cũng là rào cản tài chính đối với nhiều cặp đôi.

Thứ ba là các hỗ trợ mang tính thể chế. Đây có lẽ là lĩnh vực mà chính sách công có thể tạo ra tác động lớn nhất. Việc mua/thuê nhà ở với giá phải chăng vẫn là một trong những thách thức lớn đối với người trẻ. Những biện pháp giúp các cặp vợ chồng mới cưới hoặc gia đình trẻ tiếp cận nhà ở dễ dàng hơn có thể tạo ra khác biệt đáng kể. Bên cạnh đó, chính sách nghỉ thai sản linh hoạt và hào phóng hơn, cùng với hỗ trợ chi phí chăm sóc trẻ em cũng có thể giúp nhiều người tự tin bắt đầu cuộc sống gia đình mà không phải đánh đổi sự nghiệp.

Người trẻ không hề quay lưng hoàn toàn với hôn nhân hay cuộc sống gia đình. Nhưng nếu muốn khuyến khích họ xây dựng gia đình thì trước hết chúng ta phải tạo điều kiện cho các cam kết dài hạn trở nên khả thi thay vì xa vời.

Bài: Hoàng Minh Ngọc