Sự mai một của “chất riêng”: Khi AI khiến con người ngày càng giống nhau

Đã bao nhiêu lần bạn nhận được email mở đầu bằng câu “Lời đầu tiên, xin gửi tới Anh/Chị lời chào trân trọng và lời chúc sức khỏe”?

Mỗi khi nhìn thấy câu tương tự trong tiếng Anh (“I hope this email finds you well”), tôi thường tự hỏi liệu email này có phải do người gửi viết thật hay do AI “tút tát” lại. Có thể đây là một suy đoán hơi vội vàng vì việc dùng AI không có gì sai. Với nhiều người, đặc biệt là những người sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, AI là công cụ hữu ích để trau chuốt câu chữ và tránh những sắc độ biểu đạt không mong muốn.

Nhưng dần dần, AI không còn chỉ dùng để sửa lỗi, mà còn dùng để viết mượt mà hơn, trung tính và chuyên nghiệp hơn, và có lẽ cũng bớt tính người hơn.

Bạn có thấy thoải mái nếu email từ bạn bè, người thân hay đồng nghiệp đều na ná nhau? Hãy thử hình dung lời chúc sinh nhật hay thư chia tay đều được viết bằng cùng một giọng điệu trau chuốt, hay khi tin nhắn của bạn thân lại giống những dòng điều khoản trong hợp đồng vay mua nhà.

Về mặt kỹ thuật, những văn bản như vậy có thể hoàn hảo, nhưng liệu chúng còn mang cảm giác do con người viết?

Nếu cách sử dụng AI như vậy trở nên bình thường trong 5-10 năm tới thì sao? Có thể chúng ta sẽ chỉ cần chọn phong cách “chuyên nghiệp mà ấm áp” hay “thân thiện và thuyết phục”, nhập vài từ khóa, rồi để AI viết phần còn lại.

Ngôn ngữ chưa bao giờ đơn thuần là công cụ truyền đạt thông tin. Đó là cách chúng ta bộc lộ tính cách, cảm xúc, cá tính riêng và cả những điều chưa hoàn hảo. Nếu AI liên tục khuyến khích cách giao tiếp và lập luận giống nhau, xã hội có thể dần biến thành tập hợp những tính cách khuôn mẫu. Chúng ta giao tiếp hiệu quả hơn nhưng lại trở nên kém thú vị hơn.

Sự đồng hóa tính cách con người

Có bằng chứng cho thấy AI có thể làm thay đổi cách viết theo hướng gắn với yếu tố văn hoá. Một nghiên cứu khảo sát người dùng AI tại Ấn Độ và Mỹ cho thấy trợ lý AI khiến cách viết của hai nhóm khảo sát trở nên giống nhau hơn và có xu hướng “đẩy” phong cách của người Ấn Độ về phía phương Tây – một phần do nhiều công cụ AI thông dụng được phát triển tại Mỹ.

Nhưng ngoài ngữ pháp, giọng điệu hay cách viết, một rủi ro sâu hơn đang hình thành: AI không chỉ trau chuốt câu chữ mà còn lược bỏ cả cá tính của chúng ta.

Khi dùng AI tinh chỉnh tin nhắn hay email hằng ngày, chúng ta có thể vô tình tự làm mờ đi con người thật của mình.

Ví dụ, một giáo viên có thể dùng AI mỗi khi soạn email gửi học viên để có giọng điệu trung lập và điềm tĩnh. Mục đích dễ hiểu bởi họ muốn thể hiện sự lịch sự và chuyên nghiệp trong giao tiếp, nhưng ngôn ngữ còn dùng để biểu đạt trạng thái cảm xúc thật – khi thì vội vàng, khi lại nhiệt huyết và thực sự quan tâm.

Nếu một người vốn sôi nổi ngoài đời lại xuất hiện trên không gian số như một người trầm tính và thụ động, học viên sẽ nhìn nhận về giáo viên đó dựa trên một phiên bản méo mó so với thực tế.

Chúng ta đang đánh đổi chân dung thực của mỗi người lấy một hình ảnh hoàn hảo do máy móc tạo ra. Khi cách người khác nhìn nhận về ta hoàn toàn do máy móc điều phối, kết nối thật có thể dần rạn nứt. Chúng ta đang tiến tới một thế giới mà sự đa dạng về tính cách dần mai một. Khí chất riêng, sự gai góc và cả những điểm lập dị đang dần bị lọc bỏ.

Trong nỗ lực trở nên hoàn hảo, chúng ta có nguy cơ đánh mất chính sự đa dạng và cả những bất đồng nhỏ “rất người”.

Nhìn lại cách thiết kế và sử dụng AI

Hiện nay, nhiều người tìm đến AI ngay từ đầu để nhờ viết email, gợi ý ý tưởng hay soạn thảo lập luận. Nhưng nếu đảo ngược thứ tự thì sao?

Thay vì tạo nội dung ngay lập tức, AI có thể bắt đầu bằng cách đặt những câu hỏi gợi mở cho người dùng như: Ýbạn là gì? Bạn sẽ lập luận theo hướng nào? Bạn sẽ tự giải thích vấn đề này như thế nào? Sau đó, AI mới phân tích cách diễn đạt và mạch suy nghĩ của người dùng rồi đưa ra gợi ý.

Nói cách khác, AI nên “học” từ con người trước, chứ không phải ngược lại.

Nghe có vẻ chỉ là một điều chỉnh nhỏ trong thiết kế các nền tảng AI nhưng lại có thể khuyến khích con người suy nghĩ trước khi tìm câu trả lời, chấp nhận quá trình “vật lộn” trước khi có bản hoàn chỉnh và tạo giọng điệu riêng thay vì dần dần mượn giọng của máy móc.

Điều này đặc biệt quan trọng với học sinh, sinh viên. Giáo dục không chỉ là tìm ra đáp án đúng, mà là học cách tư duy phản biện, biết mắc lỗi và tự đưa ra nhận định. Nếu phụ thuộc vào AI quá sớm và quá thường xuyên, người học có thể hoàn thành bài tập nhanh hơn nhưng lại bỏ lỡ mục tiêu cốt lõi của việc học.

Khả năng tư duy của con người cũng giống như cơ bắp vậy – nếu không sử dụng sẽ yếu đi. Tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng phán đoán cũng không ngoại lệ. Khi người học giao việc suy nghĩa cho AI quá thường xuyên, những năng lực này có nguy cơ suy giảm theo thời gian.

Phụ huynh và giáo viên vốn đã lo lắng về tác động của mạng xã hội. Giờ đây, họ đối mặt thêm một thách thức khác từ AI.

AI không chỉ ảnh hưởng đến những gì người trẻ nhìn thấy, mà còn ảnh hưởng đến cách họ suy nghĩ, giao tiếp và có thể là cách họ hình thành bản sắc cá nhân theo thời gian.

Ai sẽ bảo vệ “chất người”?

Nếu “chất người” là điều đáng gìn giữ, trách nhiệm này không thể chỉ đặt lên vai mỗi cá nhân.

Các nhà phát triển công cụ AI, những người làm giáo dục, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và nhà hoạch định chính sách đều có vai trò nhất định để đảm bảo những hệ thống thông mình hơn không khiến con người trở nên ít khác biệt hơn.

Các hệ thống AI ngày nay được phát triển trong bối cảnh cạnh tranh để tạo ra sản phẩm ngày càng mạnh hơn. Nhưng con người không phải là thứ cần được tối ưu hoá theo một chuẩn chung.

Trong tương lai, AI cần được thiết kế theo hướng khuyến khích con người tự suy nghĩ, hình thành quan điểm riêng và giữ được dấu ấn cá nhân.

Ở các trường học, học sinh, sinh viên không chỉ cần học cách sử dụng AI mà còn cần biết khi nào không nên dùng AI. Mục tiêu của giáo dục không phải là đưa ra câu trả lời nhanh nhất, mà là nuôi dưỡng tư duy độc lập, sáng tạo và bản lĩnh cá nhân.

Lịch sử cho thấy khi con người đã phụ thuộc sâu vào một công nghệ nào đó thì sẽ rất khó từ bỏ nó. Không có cách đơn giản nào để đảo ngược những hệ quả xã hội mà công nghệ tạo ra. Vì vậy, cuộc thảo luận về AI giờ đây nên tập trung vào câu hỏi: chúng ta muốn trở thành những người như thế nào trong thế giới AI?

Sự đa dạng của con người không phải là khiếm khuyết cần sửa chữa. Chính những khác biệt, cảm xúc và cả những điều chưa hoàn hảo làm nên chúng ta. Nếu AI giúp chúng ta giữ gìn những điều đó, nó có thể là một trong những phát minh giá trị nhất. Nhưng nếu AI dần xoá mờ chúng, cái giá lớn nhất của AI có thể không nằm ở công nghệ, mà ở sự mai một thầm lặng của “chất người”.

Bài: Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính, Đại học RMIT Việt Nam

Xem bài viết liên quan: “Suy nghĩ, viết lách và giao tiếp “theo lô” do AI”.

---

Hình đầu trang: Mellimage – stock.adobe.com