Suy nghĩ, viết lách và giao tiếp “theo lô” do AI

Tại Việt Nam cũng như trên thế giới, AI đã nhanh chóng trở thành “trợ thủ viết lách” trong lớp học, doanh nghiệp và tòa soạn. Tuy độ phủ lớn nhưng tác động của AI lên tư duy con người lại vẫn đang trong quá trình bóc tách.

Văn phong của các bài viết được AI hỗ trợ thường khá giống nhau: chuyển ý gãy gọn, kết luận nghe hợp lý, nhưng lại thiếu dấu ấn con người trong đó.

Vấn đề của việc nhờ AI viết không chỉ ở những cụm từ lặp lại, lối lập luận tương phản quá gãy gọn hay kết luận có phần phóng đại. Đó chỉ là biểu hiện bên ngoài. Vấn đề cốt lõi giờ đây chính là sự nhầm lẫn giữa trôi chảy và tư duy thực sự.

Vấn đề chính không phải viết kém

Các mô hình ngôn ngữ lớn tạo ra văn bản dựa trên những khuôn mẫu ngôn ngữ, dữ liệu huấn luyện, câu lệnh đầu vào và lựa chọn thiết kế từ nhà phát triển phần mềm. Các mô hình này rất giỏi dựa trên những gì được trình bày trước đó để nối câu “nghe có vẻ hợp lý”. Khi ngày càng có nhiều người yêu cầu các công cụ AI viết rõ ràng, chuyên nghiệp hoặc trung tính hơn, kết quả sẽ dần na ná nhau.

Một người dùng AI thành thạo có thể yêu cầu giọng văn, cấu trúc và mức độ trang trọng khác nhau. Tuy nhiên, mặc định của AI thường không ưu tiên tính cụ thể hay ngôn ngữ chuyên ngành, mà có khuynh hướng tạo ra những câu mà đa số mọi người thấy ổn.

Với công việc thường nhật như biên bản họp, email công việc, thông báo đơn giản hay bản dịch sơ bộ như vậy có thể đã đủ vì không nhất thiết phải mang sắc thái riêng. Nhưng với những bài diễn thuyết trước công chúng, tác phẩm báo chí, bình luận học thuật hay tư vấn chuyên môn thì khác vì ở đó người viết cần chủ động tự quyết điểm nhấn mà họ muốn độc giả lưu tâm thông qua cách nhấn nhá, phản biện, diễn đạt và chọn ví dụ. Chính những yếu tố này lại là thứ dễ bị bào mòn bởi AI.

AI có thể coi những cách diễn đạt mang tính địa phương hoặc quá cụ thể là lỗi cần sửa. Nhưng trong một bản đề xuất chính sách, tóm tắt nghiên cứu hay báo cáo chuyên môn, những chi tiết đó có thể rất quan trọng. Chúng có thể hàm chứa cảnh báo, giả định hoặc quy kết trách nhiệm mà cách diễn đạt chung chung sẽ không thể nêu bật được.

AI có thể tạo ra văn bản trôi chảy trước khi người viết phải động não. Khi công cụ có thể tạo ra bản nháp rõ ràng chỉ trong vài giây, cám dỗ để AI tự chấp bút là rất lớn. Lúc này đây, người dùng chỉ cần biên tập lại ý tưởng ban đầu của máy móc nhưng một khi cấu trúc, giọng điệu và trật tự ý tưởng đã được cỗ máy định hình sẵn, người dùng sẽ khó thoát khỏi khung tham chiếu đã được thiết lập.

Chỉ sử dụng AI sau khi tự đưa ra nhận định

Câu hỏi quan trọng không phải là có nên dùng AI hay không vì với nhiều người, câu hỏi này không còn thực tế. Câu hỏi “đắt” hơn là nên để AI tham gia từ bước nào.

Một quy trình không tối ưu là để AI làm toàn bộ trước rồi chỉnh sửa sau. Ví dụ, với một câu lệnh như “Viết cho tôi một bài về vấn đề sử dụng AI trong viết lách”, AI nhiều khả năng sẽ tạo ra một văn bản dễ đọc, thậm chí có vẻ chuyên nghiệp. Nhưng những quyết định cốt lõi đã được vạch sẵn, đồng nghĩa với việc mạch tư duy cũng bị máy móc ngầm quyết định.

Quy trình tốt hơn nên bắt đầu từ trước khi nhập câu lệnh. Với cùng ý định như ví dụ phía trên, người viết nên tự xây dựng dàn ý, quyết định luận điểm, lựa chọn ví dụ, xác định đối tượng độc giả và cách triển khai mạch ý.

Đến lúc đó, AI có thể phát huy giá trị – phát hiện lập luận yếu, chỗ chuyển ý chưa rõ, bối cảnh còn thiếu, hoặc giúp làm rõ câu chữ mà không làm mất đi chi tiết.

Đây là một nguyên tắc mang tính ứng dụng cao để đảm bảo rằng suy nghĩ của chính tác giả và cấu trúc bài được ưu tiên hơn trau chuốt về mặt từ ngữ.

Vai trò của những công cụ AI và các tổ chức

Cách thiết kế công cụ AI cũng rất quan trọng. Các hệ thống AI nên giúp người dùng kiểm tra, đối chiếu và điều chỉnh nhận định của mình, thay vì chỉ tạo ra những sản phẩm hoàn chỉnh, trau chuốt. Tuy nhiên, nguyên tắc gác cổng vẫn phải do người dùng thiết lập – đừng yêu cầu máy móc đưa ra nhận định mà bản thân bạn chưa tự quyết được.

Song song với đó, các trường đại học, tòa soạn và nơi làm việc không nên coi mọi hỗ trợ của AI là gian lận, cũng không nên chấp nhận mọi sản phẩm từ AI. Ranh giới quan trọng nằm ở việc hỗ trợ hay thay thế. Dùng AI hỗ trợ chỉnh sửa, phản biện, dịch thuật hoặc góp ý cấu trúc có thể giúp bài viết chặt chẽ hơn, nhưng giao phó phán đoán ban đầu cho máy móc sẽ khiến bài viết yếu hơn.

Việt Nam không cần sao chép tư duy về năng suất của Thung lũng Silicon hay lo ngại về gian lận từ các đại học phương Tây. Người Việt có thể xây dựng cách tiếp cận riêng đối với việc viết lách có AI hỗ trợ bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh – đủ rõ ràng để giao tiếp toàn cầu nhưng vẫn bám sát bối cảnh và cách tư duy của người Việt.

AI có thể giúp việc viết và giao tiếp rõ ràng hơn. Công cụ này có thể giúp người Việt tự tin hơn khi tham gia vào các cuộc thảo luận toàn cầu. Nhưng rõ ràng không đồng nghĩa với sự tự chủ trong câu chữ.

Kỹ năng của tương lai không phải là giao tiếp không dùng AI mà là biết cách sử dụng công cụ này sao cho không đánh mất chủ đích, sắc thái riêng, hay giúp những câu chữ “có phần vụng về” thành khởi đầu quan trọng trong việc thiết lập luận điểm.

Bài: Tiến sĩ Byron Mason, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật robot và cơ điện tử, Đại học RMIT Việt Nam

Nếu như AI đang thay đổi cách chúng ta viết và sắp xếp ý tưởng, câu hỏi tiếp theo còn trực diện hơn: điều gì xảy ra khi AI bắt đầu ảnh hưởng đến bản chất con người chúng ta? Trong bài viết tiếp theo, Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại RMIT Việt Nam, phân tích tác động rộng hơn của AI đối với tính cách con người. Đọc bài viết: Sự mai một của “chất riêng”: Khi AI khiến con người ngày càng giống nhau.

---

Hình đại diện:patpitchaya – stock.adobe.com