Với mạng 6G, khoảng cách không còn là “lá chắn” cho thiết bị thông minh

Các thiết bị thông minh như đồng hồ thông minh, thiết bị theo dõi sức khỏe và hệ thống điều khiển tự động trong nhà vốn được thiết kế để hoạt động trong phạm vi gần người dùng. Điều này chi phối cách người dùng nhìn nhận cả về tính năng lẫn mức độ an toàn của thiết bị. Nhưng chẳng bao lâu nữa, điều đó có thể thay đổi. Sự chuyển dịch đã bắt đầu diễn ra. Những dịch vụ như Starlink sử dụng vệ tinh để cung cấp kết nối internet gần như ở mọi nơi, cho thấy các thiết bị giờ đây không còn bị giới hạn bởi rào cản truyền thống của mạng viễn thông.

Với mạng di động 6G dự kiến tích hợp chặt chẽ với trí tuệ nhân tạo, các thiết bị Internet vạn vật (IoT) không dây hiện nay vốn chỉ kết nối qua mạng tầm ngắn như Bluetooth có thể sẽ kết nối thông qua vệ tinh. Điều này đồng nghĩa với việc các thiết bị này có thể bị truy cập từ gần như bất kỳ nơi nào trên thế giới. Nghe có vẻ chỉ là một thay đổi nhỏ, nhưng hệ lụy về bảo mật lại rất lớn.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với Việt Nam. Viettel, đơn vị tiên phong triển khai 5G trong nước, đặt mục tiêu thương mại hóa 6G vào năm 2029. Trong khi đó, TP. Hồ Chí Minh dự kiến thử nghiệm mạng 6G ngay trong năm nay. Những kế hoạch này đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia tiếp cận mạng 6G sớm, trong bối cảnh công nghệ này được kỳ vọng sẽ bắt đầu triển khai trên toàn cầu từ khoảng năm 2030, đầu tiên ở các thị trường dẫn đầu rồi mới mở rộng ra các nước khác.

Vì vậy, các vấn đề bảo mật liên quan đến 6G không còn là câu chuyện xa vời mà có thể sớm tác động trực tiếp đến đời sống hằng ngày của người dân Việt Nam.

Điểm mấu chốt rất đơn giản. Trong kỷ nguyên 6G, khoảng cách sẽ không còn bảo vệ các thiết bị thông minh nữa. Trước đây, nhiều thiết bị không dây được thiết kế với ý tưởng rằng chỉ những người ở gần mới có thể truy cập. Các thiết bị theo dõi thể dục (như Fitbit)  luôn gần điện thoại, còn khóa thông minh cho xe hơi hay nhà ở chỉ được điều khiển khi bạn có mặt tại chỗ. Cảm giác “ở gần” mang lại cho mọi người cảm giác an toàn. Nhưng ý tưởng đó đang bắt đầu sụp đổ.

Năm 2024, startup Mỹ Hubble Network trở thành doanh nghiệp đầu tiên kết nối thành công một thiết bị Bluetooth trên mặt đất với vệ tinh cách xa khoảng 600 km. Bluetooth vốn chỉ được thiết kế cho khoảng cách rất ngắn, như kết nối điện thoại với tai nghe, nhưng nay lại có thể “vươn” ra ngoài không gian.

Điều này cho thấy một thực tế quan trọng: những thiết bị mà chúng ta từng nghĩ là chỉ hoạt động trong phạm vi gần thì nay không còn như vậy nữa. Thiết bị trong nhà bạn có thể bị phát hiện từ khoảng cách rất xa, và kẻ xấu không cần phải có mặt gần đó. Chỉ cần tìm cách kết nối và thực hiện một số thao tác chuẩn bị thì chúng hoàn toàn có thể truy cập trái phép thiết bị của bạn.

Việt Nam đang chứng kiến ​​sự tăng trưởng nhanh chóng của các thiết bị kết nối, điều này càng làm cho vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn. Số lượng thiết bị IoT từng được dự báo đạt khoảng 96 triệu vào năm 2025, tăng từ khoảng 21 triệu vào năm 2018 và có thể còn cao hơn nữa vào năm 2026. Điều này có nghĩa ngày càng nhiều thiết bị sẽ kết nối trực tuyến mọi lúc mọi nơi và tiếp xúc với mạng lưới có độ phủ rộng hơn nhiều.

Đồng thời, các tập đoàn như Viettel, VNPT và FPT đang xây dựng những hệ thống điều khiển nhà, thành phố và các ngành công nghiệp thông minh. Khi công nghệ 6G phát triển, nhiều thiết bị được điều khiển bằng các hệ thống này có thể chuyển từ phạm vi kết nối cục bộ sang khả năng truy cập ở quy mô toàn cầu. Nếu không được bảo vệ đầy đủ, những người ở rất xa vẫn có thể tìm cách xâm nhập vào chúng.

Vậy điều gì cần phải thay đổi? Thay đổi lớn nhất nằm ở cách chúng ta nhìn nhận về bảo mật. Trước đây, một số thiết bị chỉ được trang bị các biện pháp bảo vệ cơ bản vì không ai nghĩ rằng chúng dễ bị tấn công. Nhưng điều đó nay đã không còn đủ. Các thiết bị cần được thiết kế với giả định rằng chúng luôn có thể bị truy cập. Mọi kết nối đều phải được kiểm soát, phần mềm cần dễ dàng cập nhật và dữ liệu phải được bảo vệ ngay cả với những tác vụ đơn giản. Nếu một thiết bị bị tấn công, sự cố đó không nên lan sang toàn bộ hệ thống.

Đối với doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc phải coi bảo mật là ưu tiên ngay từ đầu. Thiết bị cần có khả năng kết nối, nhưng không được phép truy cập nếu chưa được cấp quyền, thông qua các biện pháp mã hóa mạnh, đăng nhập an toàn và chặn các kết nối không xác định. Về phía người dùng, họ cần làm tốt những việc cơ bản nhất như thay đổi mật khẩu mặc định và cập nhật phần mềm cho thiết bị. Xét cho cùng, thông điệp rất đơn giản: trong một thế giới 6G, thiết bị của bạn không còn an toàn chỉ vì nó ở gần bạn. Nó chỉ thực sự an toàn khi được bảo vệ chặt chẽ, được cập nhật thường xuyên và chỉ cho phép truy cập từ những nguồn đáng tin cậy.

Sắp tới đây, thay đổi này có thể diễn ra nhanh hơn nhiều người nghĩ. Khi các mạng vệ tinh mở rộng và 6G tiếp tục phát triển, ngày càng nhiều thiết bị quen thuộc sẽ âm thầm trở thành một phần của hệ thống luôn kết nối rộng lớn hơn. Những gì hôm nay còn mới mẻ có thể sớm trở thành điều bình thường. Thách thức ở đây là tính bảo mật thường đi sau sự tiện lợi. Nếu các nhà phát triển công nghệ và doanh nghiệp không hành động sớm, hàng triệu thiết bị có thể bị tấn công trước khi người dùng kịp nhận ra rủi ro. Đó là lý do tại sao việc nghĩ đến bảo mật ngay bây giờ không chỉ quan trọng mà còn cần thiết.

Bài: Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính, Đại học RMIT Việt Nam

Hình đầu trang: WrightStudio – stock.adobe.com