Đề xuất bảo vệ trẻ em trên mạng xã hội: không chỉ là câu chuyện an toàn

Các cơ quan chức năng đang xem xét quy định mới nhằm hạn chế trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội tại Việt Nam. Theo dự thảo sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành, người dùng dưới 16 tuổi vẫn có thể truy cập và xem nội dung trực tuyến, nhưng các mạng xãss hội cần có giải pháp kỹ thuật bảo đảm nhóm người dùng này không được đăng tải, bình luận, chia sẻ hoặc bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội.

Cần lưu ý rằng đây không phải là nỗ lực đầu tiên nhằm quản lý việc sử dụng mạng xã hội của trẻ em tại Việt Nam. Từ năm 2024, trẻ dưới 16 tuổi muốn sử dụng tài khoản mạng xã hội đã cần cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp đăng ký hộ và chịu trách nhiệm giám sát hoạt động của các em trên không gian mạng. Dựa trên khuôn khổ đó, dự thảo mới đưa ra đề xuất giới hạn khả năng tương tác của tài khoản trẻ em trên mạng xã hội.

Đề xuất này có thể được xem như một giải pháp trung gian giữa việc cấm hoàn toàn trẻ em sử dụng mạng xã hội và cho phép các em tiếp cận không hạn chế. Theo Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học tại Đại học RMIT Việt Nam, “cách này có thể giúp bảo vệ những người trẻ dễ bị tổn thương khỏi nguy cơ bị lợi dụng. Tuy nhiên, nó cũng có thể khiến một số em giảm tương tác xã hội và cảm thấy buồn hoặc thất vọng vì không được tin tưởng dùng mạng xã hội một cách đầy đủ”.

Một lợi ích rõ ràng của việc hạn chế tương tác là giảm bớt các rủi ro trực tuyến đối với trẻ em.

“An toàn của trẻ là điều ích lợi nhất, bởi nếu không để lại dấu chân số thì các em sẽ ít trở thành mục tiêu của những ‘kẻ săn mồi’ trên mạng, dù là để dụ dỗ tình dục, lừa đảo tài chính hay cực đoan hóa”, Tiến sĩ Ingram nhận định.

Ông cũng cho rằng việc sử dụng mạng xã hội một cách thụ động cũng có thể ít gây nghiện hơn vì loại bỏ phần nào những cảm giác hưng phấn hay “cú hích dopamine” nhận được từ lượt thích và bình luận.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Ingram cũng cảnh báo rằng việc hạn chế tương tác có thể kéo theo hệ quả ngoài mong muốn.

“Các nhà tâm lý học từ lâu đã cho rằng việc sử dụng mạng xã hội một cách thụ động hay ‘doomscrolling’ có thể nguy hiểm hơn việc sử dụng chủ động. Sử dụng chủ động thường gắn với việc hình thành các mối quan hệ xã hội có ý nghĩa, trong khi sử dụng thụ động giống như việc ngồi xem truyền hình và liên tục chuyển kênh – một cách tiêu tốn thời gian nhưng không mang lại nhiều giá trị”, ông cho biết.

Tiến sĩ Ingram cũng cho rằng một số thanh thiếu niên có thể “lách luật” bằng cách tạo tài khoản người lớn hoặc chuyển sang các nền tảng thay thế và các nhóm kín, nơi cha mẹ và người giám hộ khó có thể theo dõi hoạt động trực tuyến của các em hơn. Khi đó, những cơ chế bảo vệ dành riêng cho trẻ em như thiết lập quyền riêng tư nghiêm ngặt hoặc hạn chế liên hệ từ người lạ có thể không còn được áp dụng.

Theo Tiến sĩ Huo Chong Ling, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm tại Đại học RMIT Việt Nam, đây là một thách thức quen thuộc trong lĩnh vực an ninh mạng. Khi các biện pháp kiểm soát trở nên quá hạn chế, người dùng thường tìm cách lách luật.

“Nếu muốn mọi người tuân thủ, các quy định phải đủ thực tế. Khi việc tuân thủ trở nên quá khó khăn, họ sẽ tìm cách vượt qua các rào cản đó”, Tiến sĩ Ling nhận định.

Tuy nhiên, những thách thức trong thực thi không nên trở thành lý do để từ bỏ quy định.

“Chúng ta không xóa bỏ giới hạn tốc độ chỉ vì vẫn có người chạy xe quá tốc độ. Thay vào đó, chúng ta cải thiện cách thực thi và sử dụng công nghệ để hỗ trợ. Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng ở đây. Quy định về mạng xã hội cần được hỗ trợ bằng các biện pháp xác minh độ tuổi hiệu quả, tăng cường trách nhiệm của các nền tảng và sự tham gia của phụ huynh”, ông nói.

Tiến sĩ Ling cho rằng việc kết hợp nhiều biện pháp bảo vệ khác nhau sẽ hiệu quả hơn là chỉ giới hạn quyền đăng bài hay bình luận, tương tác.

“Không phải mọi tương tác trực tuyến đều có hại. Một thiếu niên chia sẻ tác phẩm nghệ thuật với bạn học khác hẳn với việc tương tác với người lạ trong một nhóm Facebook công khai. Quy định cấm hoàn toàn đối với mọi hình thức tương tác không giúp phân định những trường hợp này”, ông chỉ ra.

Theo ông, vấn đề đáng lo ngại hơn nằm ở việc trẻ tương tác với ai và tiếp xúc với những loại nội dung nào. Các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo qua mạng, bị người lạ tiếp cận hoặc các thuật toán liên tục đề xuất nội dung độc hại là những mối nguy nghiêm trọng hơn nhiều so với việc trẻ đăng bình luận.

“Đây là lúc công nghệ cần phát huy vai trò. Các biện pháp như tài khoản riêng tư mặc định, chặn tin nhắn từ người lạ, kiểm soát quyền bình luận, ứng dụng AI để phát hiện hành vi bắt nạt hoặc dụ dỗ trực tuyến, cùng các công cụ giám sát của phụ huynh và tính năng nhắc nghỉ giải lao có thể giúp giảm thiểu rủi ro. Nhờ đó, người trẻ vẫn có thể hưởng lợi từ mạng xã hội trong một môi trường an toàn hơn”, Tiến sĩ Ling cho biết.

Vị chuyên gia RMIT cho rằng mục tiêu không nên là ngăn trẻ em tương tác trên mạng hoàn toàn, mà là làm cho trải nghiệm trực tuyến của các em trở nên an toàn hơn trong khi vẫn cho phép tiếp cận thông tin và nội dung giáo dục hữu ích.

“Cơ quan quản lý cần đặt ra tiêu chuẩn rõ ràng về an toàn cho trẻ em, trong khi các nền tảng phải tích hợp những biện pháp bảo vệ đó thông qua thiết lập quyền riêng tư, công cụ kiểm soát của phụ huynh và thiết kế nền tảng an toàn hơn. Sự kết hợp này sẽ mang lại khả năng bảo vệ hiệu quả hơn cho người dùng trẻ tuổi”, ông nói.

Bên cạnh đó, Tiến sĩ Ingram cũng lưu ý rằng kinh nghiệm từ việc triển khai lệnh cấm mạng xã hội tại Australia cho thấy một vấn đề khác ngoài câu chuyện xác minh độ tuổi và thực thi: tiếng nói của chính những người trẻ thường vắng mặt trong quá trình tham vấn chính sách.

Ông cho rằng khi xem xét đề xuất mới, các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam cần bảo đảm trẻ em và thanh thiếu niên (đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương hoặc yếu thế, hiện đang tương tác dễ dàng hơn trên môi trường trực tuyến) được tham gia một cách có ý nghĩa vào các cuộc thảo luận về những quy định sẽ tác động trực tiếp đến đời sống số của các em.

Bài: Hoàng Minh Ngọc

Hình đại diện: Thawatchai Images – stock.adobe.com | Hình đầu trang: WESTOCK – stock.adobe.com