Quyền tái tạo con người
Trí tuệ nhân tạo đặt ra một câu hỏi lớn khác: liệu người thân có được quyền “tái tạo” người đã khuất? Hiện nay, ảnh, tin nhắn thoại và bài đăng trên mạng internet đã đủ để tạo ra giọng nói nhân tạo, video hoặc chatbot có thể trò chuyện như người đã mất. Việc sử dụng những nội dung này nhằm mục đích tưởng niệm trong gia đình có thể đặt ra nhiều băn khoăn, nhưng theo nghiên cứu sinh Mai Tất Đạt, các mục đích thương mại hoặc chính trị còn gây ra những lo ngại nghiêm trọng hơn.
Các học giả trên thế giới đã cảnh báo rằng ngành công nghiệp “đời sống số sau cái chết” (digital afterlife) tiềm ẩn rủi ro đạo đức liên quan đến phẩm giá, sự đồng thuận và quyền kiểm soát. Tuy nhiên, “nguyên liệu” cho ngành này đã được khai thác từ lâu. Điều khoản sử dụng của các nền tảng lớn thường trao cho công ty công nghệ quyền sử dụng, chỉnh sửa, tổng hợp, cải tiến sản phẩm hiện có hoặc tạo ra các sản phẩm phái sinh từ nội dung người dùng chia sẻ. Nhiều công ty cam kết sẽ xin phép rõ ràng trước khi dùng dữ liệu cá nhân để huấn luyện AI, nhưng trên thực tế, sự đồng ý này thường được bật sẵn một cách mặc định hoặc bị “chôn” sâu trong phần cài đặt hay các điều khoản sử dụng dài và phức tạp.
Một số khu vực pháp lý đã bắt đầu xem xét xử lý vấn đề này. Bang New York (Mỹ) hiện yêu cầu kê khai các bản sao làm bằng AI và công nhận quyền hậu tử đối với hình ảnh số của các cá nhân.
“Quy tắc mặc định nên được vạch ra rõ ràng: không được tái tạo con người bằng AI nếu không có sự đồng ý rõ ràng trước đó trong di chúc số hoặc chỉ dẫn tương đương”, ông Đạt nhấn mạnh.
Một khuôn khổ bài bản, không chắp vá
Theo Thạc sĩ Phạm Việt Thái, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT, Việt Nam không cần phải xây dựng luật thừa kế số từ con số không.
Pháp cung cấp một mô hình rõ ràng: cá nhân có thể đưa ra các chỉ dẫn hậu tử chung hoặc theo từng dịch vụ – quy định ràng buộc về lưu giữ, xóa hoặc tiết lộ dữ liệu sau khi chết. Nếu không có sẵn chỉ dẫn thì người thừa kế hợp lệ có thể vào cuộc và mọi tranh chấp sẽ do tòa án giải quyết.
Các nền tảng công nghệ lớn cũng đã đưa ra những giải pháp một phần: người dùng Apple có thể chỉ định đầu mối “Liên hệ kế thừa” (Legacy Contact), còn người dùng Google có thể thiết lập “Trình quản lý tài khoản không hoạt động” để trao quyền truy cập dữ liệu nhất định cho người thân sau khi qua đời.
Tuy nhiên, ông Thái cho biết phần lớn khu vực châu Á, bao gồm cả các nền kinh tế phát triển như Hàn Quốc và Nhật Bản, vẫn chưa ban hành luật chuyên biệt về thừa kế số. Theo ông, Việt Nam có thể dẫn đầu khu vực bằng cách xây dựng một khuôn khổ phù hợp với hệ thống pháp luật, nền kinh tế số và văn hóa riêng của đất nước.
“Thách thức pháp lý tiếp theo của Việt Nam là xác định ‘di sản số’ là gì: dữ liệu cần được bảo vệ, tài sản cần được thừa kế, ký ức cần được lưu giữ, hay danh tính cần được tôn trọng. Những loại dữ liệu này không giống nhau và không nên được quy định như thể là một”, ông Thái nói.
“Những gì con người để lại không còn chỉ nằm trong những căn nhà, tài khoản ngân hàng hay sổ địa chính. Nó tồn tại trên đám mây, và chúng ta cần có quy định trước khi tranh chấp xảy ra”, ông nói thêm.
----
Hình đầu trang: Khunatorn – stock.adobe.com | Hình đại diện: amenic181 – stock.adobe.com
