Mạng xã hội: “Vắc-xin cộng đồng” chống thông tin giả về sức khỏe?

Trên mạng xã hội, một thông tin sai lệch về sức khỏe có thể lan truyền nhanh và tác động đến quyết định phòng, chữa bệnh của người dân. Tại Việt Nam, tình trạng này còn đáng lo ngại hơn khi người dân có thói quen tự mua thuốc, từ kháng sinh đến corticoid, theo lời khuyên trên mạng mà không qua bác sĩ kê đơn.

Thực trạng đó là xuất phát điểm của một nghiên cứu với 583 người Việt trẻ trong độ tuổi 18-25, được công bố trên tạp chí khoa học Media Asia gần đây. Câu hỏi mà nhóm nghiên cứu đặt ra nghe có vẻ đơn giản, nhưng lại chạm đúng vào một vấn đề lớn trong y tế công cộng: “Điều gì giúp người trẻ nhận ra các thông tin sức khỏe sai lệch và thực sự thay đổi hành vi sức khỏe?”

Sức mạnh đến từ cộng đồng

Theo Phó giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long (Đại học RMIT Việt Nam), câu trả lời không nằm ở các chiến dịch tuyên truyền một chiều, mà ở chính những cuộc trò chuyện diễn ra hằng ngày trong các hội nhóm trên Facebook, Zalo hay TikTok.

Nhóm nghiên cứu gọi hiện tượng này là “sức mạnh tập thể trên mạng xã hội” (social media collective empowerment). Sức mạnh này có được khi các thành viên trong một nhóm cùng chia sẻ kiến thức, hỗ trợ nhau và cảm thấy mình có khả năng giải quyết một vấn đề chung.

Hiện tượng này được đo lường qua bốn yếu tố cụ thể gồm hiểu biết về vấn đề cần thảo luận, cảm giác tự tin khi thảo luận với cộng đồng, mức độ tích cực tham gia thảo luận và cảm giác được cộng đồng hỗ trợ.

“Kết quả khảo sát của chúng tôi cho thấy những bạn trẻ tham gia nhóm có sức mạnh tập thể càng cao thì càng có xu hướng đi khám bệnh định kỳ, rửa tay đúng cách và thực hiện các biện pháp phòng ngừa dịch bệnh ngay cả khi họ chưa phát hiện tin sai”, Phó giáo sư Long chia sẻ.

Từ biết cách lọc tin đến thay đổi hành vi

Một phát hiện thú vị khác là khi người trẻ cảm thấy được “nhóm nâng đỡ”, họ cũng trở nên nhạy bén hơn trong việc nhận ra thông tin sai lệch. Và một khi đã biết cách lọc tin, thái độ của họ với việc phòng bệnh cũng thay đổi theo. Họ sẵn lòng đeo khẩu trang, chấp nhận giãn cách xã hội, hay hy sinh một chút tiện lợi cá nhân vì lợi ích cộng đồng.

Đây là một chuỗi tác động liên hoàn: cộng đồng mạnh sẽ hỗ trợ các thành viên phát hiện thông tin sai, từ đó xây dựng thái độ tích cực khiến hành động bảo vệ sức khỏe càng được tăng cường.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng tiết lộ một điều bất ngờ. Thông điệp nêu bật hành vi của đại đa số, chẳng hạn như “80% người dùng đã rửa tay thường xuyên”, lại không có tác dụng đáng kể với người trẻ.

Phó giáo sư Long giải thích: “Thứ thực sự khiến các bạn trẻ thay đổi là cảm giác rằng những người quan trọng đối với họ, như gia đình, bạn bè, hoặc cộng đồng họ thuộc về, đang kỳ vọng họ làm điều đúng đắn”.

Hướng đi mới cho truyền thông sức khỏe

Nghiên cứu đặt ra một câu hỏi thực tế cho các cơ quan y tế, nhà làm truyền thông và các nền tảng mạng xã hội: thay vì chỉ đăng thông báo và mong người dùng đọc, liệu có nên tạo ra không gian thảo luận, nơi chuyên gia ngồi cùng với người dân chứ không phải đứng trên bục giảng?

Theo kết quả nghiên cứu, điều thực sự hiệu quả không phải là thông tin được truyền đến bao nhiêu người, mà là thông tin đó được bàn luận sâu đến mức nào trong một cộng đồng nơi các thành viên tin tưởng lẫn nhau.

“Mạng xã hội, vốn bị xem là ‘ổ tin giả’, thực ra có thể trở thành liều thuốc giải nếu chúng ta biết cách xây dựng những cộng đồng đủ mạnh”, Phó giáo sư Long nói.

Ví dụ, khi các chuyên gia y tế tích cực tham gia vào các cộng đồng trực tuyến cùng với công chúng, họ có thể giúp phản biện những tuyên bố thiếu cơ sở, cùng người dân xác thực thông tin và củng cố niềm tin vào các lời khuyên y tế dựa trên bằng chứng khoa học.

Nghiên cứu của Phó giáo sư Long và đồng nghiệp cho thấy những người làm công tác truyền thông y tế nên tạo ra môi trường mà ở đó mọi người cảm thấy tự tin để đặt câu hỏi, trao đổi kiến ​​thức và học hỏi từ những nguồn tin cậy. Khi đó, các cộng đồng trực tuyến vững mạnh có thể đóng vai trò như một dạng “vắc-xin cộng đồng”, giúp người dân xây dựng khả năng miễn dịch trước thông tin sai lệch ngay cả khi chúng chưa kịp lan rộng.

Nghiên cứu này được thực hiện bởi nhóm nghiên cứu người Việt đến từ Đại học RMIT Việt Nam, Trường Đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh, Đại học Georgia State (Hoa Kỳ), và Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore). Đọc bài nghiên cứu tại đây.

---

Hình đầu trang: ipopba – stock.adobe.com