Tham vọng AI của Việt Nam: Cần cân bằng giữa đổi mới và trách nhiệm

Để AI trở thành công cụ phục vụ thay vì gây hại cho con người, chúng ta phải ưu tiên phát triển AI có trách nhiệm. Tiến sĩ Sam Goundar, giảng viên cấp cao ngành Công nghệ thông tin tại RMIT Việt Nam, chia sẻ về cách Việt Nam có thể dẫn đầu trong việc ứng dụng AI một cách đạo đức.

Cơ hội và thách thức của AI tạo sinh

AI tạo sinh đang chuyển đổi nhiều ngành nghề như truyền thông, giáo dục, y tế và tài chính bằng khả năng tạo nội dung mới từ dữ liệu có sẵn. Trong lĩnh vực y tế, AI hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh, cá nhân hóa phác đồ điều trị và thúc đẩy quá trình nghiên cứu thuốc. Trong giáo dục, AI hỗ trợ học tập, phát hiện đạo văn và cung cấp trợ giảng ảo. Trong kinh doanh và marketing, AI thúc đẩy sáng tạo nội dung tự động, hỗ trợ chăm sóc khách hàng và tạo ra các "KOL ảo".

Tuy nhiên, quy mô ứng dụng làm dấy nên những lo ngại về mặt đạo đức vì các mô hình AI có thể khuếch đại thành kiến, lan truyền thông tin sai lệch, thúc đẩy deepfake, và có nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư dữ liệu, bảo mật dữ liệu và sự ổn định của lực lượng lao động. Những quan ngại phản ánh qua phát biểu của nhiều nhà lãnh đạo trong lĩnh vực công nghệ. Chẳng hạn như tại các diễn đàn lớn như Davos 2024 và chuỗi ReThinking với Adam Grant trên TED, Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman đã nhiều lần nhấn mạnh rằng AI tạo sinh đang định hình lại sáng tạo, nhưng cần có sự giám sát của con người để kiểm soát hiệu quả những mối nguy về đạo đức.

Những sự cố gần đây càng làm nổi bật tính cấp thiết của việc phát triển AI có trách nhiệm và các quy chuẩn đạo đức rõ ràng. Từ bê bối hình ảnh khiêu dâm giả mạo của Taylor Swift, cuộc gọi tự động mạo danh Tổng thống Mỹ Joe Biden, việc sử dụng AI trái phép trong tố tụng pháp lý, cho đến tình trạng gian lận học thuật bằng AI, tất cả đều dấy lên hồi chuông cảnh báo.

Đáng lo ngại hơn nữa là các trường hợp chatbot kích động hành vi tự sát, tạo nội dung lạm dụng trẻ em, khuyến khích các vụ ám sát, thuật toán tuyển dụng thiên vị, hay các lỗ hổng bảo mật bị khai thác bởi AI. Những vấn đề này nhấn mạnh hơn nữa sự cần thiết phải có hướng tiếp cận lấy con người làm trung tâm, nhằm giảm thiểu việc lạm dụng AI cũng như bảo vệ lợi ích của cá nhân và xã hội.

Xu hướng AI năm 2025: Đặt trách nhiệm lên hàng đầu 

Khi trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển, năm 2025 chứng kiến sự chuyển dịch rõ rệt sang AI có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm, đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và niềm tin với các hệ thống AI. Trước những lo ngại ngày càng tăng về thành kiến, thông tin sai lệch và rủi ro đạo đức, công nghệ AI minh bạch (Explainable AI - XAI) đang được ưu tiên, giúp người dùng hiểu rõ cách AI đưa ra quyết định.

Một số quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, Brazil, EU, Vương quốc Anh, Úc, Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản đã bắt đầu triển khai các quy định về AI, và dự kiến nhiều nước khác sẽ tiếp bước vào năm 2025. Những chính sách này nhằm quản lý AI, đảm bảo triển khai một cách có đạo đức trên toàn ngành.

Thay vì thay thế vai trò của con người, AI ngày càng được thiết kế để bổ trợ và nâng cao năng lực cho con người. AI lai (Hybrid AI), mô hình kết hợp giữa AI và con người, được kỳ vọng sẽ phát triển mạnh mẽ.

Bên cạnh đó, AI sẽ mở rộng ứng dụng trong an ninh mạng, giúp tăng cường khả năng phân tích rủi ro và đối phó với các mối đe dọa số. Trong phát triển bền vững, AI sẽ đóng vai trò quan trọng trong giải quyết biến đổi khí hậu và thúc đẩy công nghệ xanh. Khi việc áp dụng AI ngày càng tăng tốc, đảm bảo quản trị AI có trách nhiệm sẽ là điều thiết yếu để tối ưu hóa lợi ích của công nghệ, đồng thời giảm thiểu rủi ro tiềm ẩn.

Việt Nam cần làm gì để phát triển AI có trách nhiệm? 

Cùng với việc tăng tốc áp dụng AI, Việt Nam đang nổi lên như một quốc gia đi đầu về đổi mới AI. Tuy nhiên, đảm bảo AI phát triển có đạo đức là điều hết sức quan trọng nhằm tránh thành kiến trong thuật toán, rủi ro về quyền riêng tư và mất niềm tin của công chúng. Quan trọng cần có nền tảng đạo đức vững chắc cũng như hợp tác chặt chẽ giữa các lĩnh vực. Để căn chỉnh AI theo các nguyên tắc đạo đức, Việt Nam nên tập trung vào các sáng kiến sau:

• Đầu tư vào nghiên cứu về đạo đức AI, hợp tác với các trường đại học để đưa ra khung pháp lý để triển khai AI có trách nhiệm.

• Lồng ghép đạo đức AI vào chương trình giảng dạy đại học nhằm trang bị cho sinh viên hiểu biết về công bằng, minh bạch và quản trị AI bên cạnh các kỹ năng kỹ thuật.

• Mở rộng các chương trình trang bị kiến thức về AI, giúp lãnh đạo doanh nghiệp, những người làm công tác giáo dục và các nhà hoạch định chính sách, có đủ kiến thức để đối mặt với những thách thức AI đặt ra. 

• Nâng cao nhận thức cộng đồng, giúp cá nhân và doanh nghiệp hiểu rõ tác động của AI đối với quyền riêng tư, bảo mật dữ liệu và các quyết định kinh doanh.

• Khích lệ AI vì mục đích xã hội để thúc đẩy đổi mới AI trong y tế, giải quyết các vấn đề môi trường, và giáo dục, để tạo ra lợi ích xã hội thay vì chỉ tập trung vào lợi nhuận.

Bên cạnh giáo dục và nâng cao nhận thức, khung pháp lý rõ ràng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì phát triển AI có trách nhiệm. Những quốc gia có hệ thống quản trị AI chặt chẽ, lực lượng lao động sẵn sàng và cơ chế giám sát hiệu quả sẽ định hình tương lai AI toàn cầu. Để trở thành quốc gia dẫn đầu trong khu vực, Việt Nam cần có hành động quyết đoán:

• Thực hiện các quy định AI chặt chẽ nhằm thực thi luật bảo mật dữ liệu, hướng dẫn đạo đức, cũng như phòng chống thông tin sai lệch và thiên kiến.

• Tăng cường khung pháp lý AI để bảo vệ người dùng và giải quyết những rủi ro từ việc tích hợp AI quá nhanh.

• Tiếp cận các mô hình quản trị AI quốc tế để áp dụng thực tiễn tốt nhất, đồng thời điều chỉnh các chính sách phù hợp với bối cảnh kinh tế-xã hội của Việt Nam.

• Giới thiệu Chứng nhận AI có đạo đức để đảm bảo các tổ chức đáp ứng những tiêu chuẩn về minh bạch, công bằng và bảo mật.

• Xây dựng Hệ thống Phân loại và Kiểm định rủi ro AI để đánh giá các ứng dụng AI dựa  trên tác hại tiềm ẩn và yêu cầu kiểm định bắt buộc với những hệ thống có rủi ro cao.

Những chính sách chiến lược này sẽ giúp Việt Nam giành lợi thế cạnh tranh, đồng thời đảm bảo tính đạo đức và trách nhiệm cho AI. Khi đặt mục tiêu trở thành cường quốc AI của khu vực vào năm 2030, thành công của Việt Nam sẽ không chỉ phụ thuộc vào tiến bộ công nghệ mà còn dựa vào các quy định chặt chẽ, đầu tư AI có đạo đức và nhận thức cộng đồng để bảo vệ chống lại các rủi ro tiềm ẩn.

Bài: Tiến sĩ Sam Goundar, giảng viên cấp cao ngành Công nghệ thông tin, Khoa Khoa học, Kỹ thuật và Công nghệ, Đại học RMIT Việt Nam

Hình đầu trang: Summit Art Creations - stock.adobe.com

Hình đại diện: Sikov - stock.adobe.com