Các nội dung tiêu cực, bạo lực hoặc gây ám ảnh trên mạng có thể tác động tới tâm lý ra sao, đặc biệt là đối với trẻ nhỏ và thanh thiếu niên?
Thạc sĩ Vũ Bích Phượng, giảng viên ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam
Việc tiếp xúc với nội dung tiêu cực trên mạng xã hội – hoặc tệ hơn, gặp phải lừa đảo gây thiệt hại tài chính, xâm phạm quyền riêng tư hoặc đe dọa an toàn – có thể là trải nghiệm vô cùng khốc liệt đối với thanh thiếu niên. Các em không còn nhỏ để được cha mẹ bảo vệ hoàn toàn, nhưng cũng chưa đủ trưởng thành để hiểu những nội dung gây sốc và tự xử lý được những hậu quả kéo theo của việc bị lừa đảo. Phần lớn thời gian, giới trẻ sử dụng mạng xã hội cho những điều tích cực như giải trí và kết nối với bạn bè. Vì vậy, vô tình va phải nội dung tiêu cực trên mạng xã hội sẽ khiến các em dễ rơi vào hoang mang, căng thẳng, lo âu chồng lo âu khi các em vẫn đang phải loay hoay với những khó khăn khác trong đời sống thực.
Mặc dù không phải tương tác nào trên mạng xã hội cũng tiêu cực, trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ đặc biệt dễ tổn thương trước nội dung độc hại. Nguyên nhân là vì những hoạt động trực tuyến này phần lớn không được quy định độ tuổi và giám sát, trong khi các nền tảng số phát triển liên tục, còn hiểu biết về truyền thông của người dùng thì không theo kịp.
Từ ngày 10/12/2025, Australia cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, và một số quốc gia (như Đan Mạch và Malaysia) cũng đang xem xét áp dụng.
Đây có thể là một nỗ lực đáng ghi nhận nhằm bảo vệ trẻ em trước các rủi ro trên không gian mạng. Tuy nhiên, các tổ chức hoạt động vì thanh thiếu niên như UNICEF cũng cho rằng việc cấm trẻ dùng mạng xã hội không thể khiến các nền tảng này trở nên an toàn hơn cho tất cả mọi người.
Việt Nam cần xem xét cách để mạng xã hội trở thành một công cụ hữu ích cho mọi người dùng đã sẵn sàng về mặt tâm lý và có đủ kỹ năng tiếp nhận thông tin, thay vì chỉ có lợi cho các tập đoàn công nghệ lớn hoặc những đối tượng lừa đảo trên mạng.
Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam
Trong những trường hợp nghiêm trọng nhất, việc xem các nội dung bạo lực hoặc gây sốc trên mạng có thể dẫn tới một dạng tổn thương nặng gọi là sang chấn thứ cấp.
Hiện tượng này thường gặp ở các nhóm nghề nghiệp như nhà trị liệu tâm lý, lực lượng ứng cứu đầu tiên hoặc nhà báo – những người phải tiếp xúc trực tiếp với trải nghiệm sang chấn của người khác. Tuy nhiên, người trẻ vô tình nhấp vào một đường link hoặc mở một tệp đính kèm thậm chí còn dễ tổn thương hơn, vì họ chưa có đủ trải nghiệm sống hoặc kỹ năng để đối mặt với những nội dung gây sốc như vậy.
Các biểu hiện của sang chấn thứ cấp tương tự với rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), bao gồm:
Vấn đề càng nghiêm trọng hơn khi thuật toán lặp đi lặp lại của mạng xã hội liên tục đẩy những nội dung tương tự lên, vô tình củng cố hành vi lướt mạng không ngừng để tìm kiếm cảm xúc mạnh, kể cả khi trải nghiệm đó gây khó chịu.
Hiện tượng lan truyền này cho thấy điều gì về kỹ năng tiếp nhận thông tin của người dùng Việt, đặc biệt là giới trẻ? Nên áp dụng những nguyên tắc nào để tự bảo vệ trước các nội dung gây sốc hoặc khó xác thực?
Thạc sĩ Lương Vân Lam, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam
Kỹ năng tiếp nhận thông tin của người trẻ còn khá bản năng. Họ dễ bị cuốn hút bởi những nội dung giật gân, bí ẩn, rồi nhanh chóng chia sẻ với những người xung quanh. Điều này thực ra xuất phát từ một cơ chế tự nhiên của não bộ: thiên kiến tiêu cực. Từ thời xa xưa, con người luôn phải chú ý đến những nguy hiểm và cảnh báo những người xung quanh để tồn tại. Nhìn vào mặt tiêu cực là cách để chúng ta cảm thấy an toàn và bảo vệ mình. Thiên kiến này ngày nay vẫn tồn tại, nhưng dưới một hình thức khác: chúng ta thường chú ý những tin tiêu cực nhiều hơn tích cực.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ nhiều bạn trẻ chỉ dừng lại ở bước tiếp cận và chia sẻ, mà bỏ qua những bước quan trọng ở giữa của kỹ năng tiếp nhận thông tin là: phân tích và đánh giá, để từ đó đưa ra phản ứng phù hợp. Việc đọc, thấy sốc, chia sẻ diễn ra như một phản xạ tự nhiên, đôi khi còn đi kèm với động lực xã hội: thể hiện mình “biết chuyện nhanh”, đang cảnh báo cho cộng đồng, hay đơn giản là muốn biết một số thông tin để tham gia thảo luận về các chủ đề “nóng”.
Trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt trong môi trường số nơi thông tin lan truyền nhanh chóng, thay vì xem, đọc, lướt một cách vội vã, chúng ta cũng cần dừng lại để đánh giá thông tin trước khi tin tưởng và chia sẻ một thông tin nào đó.
Bộ phương pháp SIFT, do chuyên gia Mike Caulfield phát triển, có thể được áp dụng để tăng cường “khả năng miễn dịch” của cộng đồng trước những nội dung gây sốc hoặc khó kiểm chứng. Bộ nguyên tắc này bao gồm bốn yếu tố:
S – Stop
(Dừng lại): Tạm dừng trước khi đọc hoặc chia sẻ. Chú ý đến phản ứng cảm xúc của bạn trước tiêu đề hoặc thông tin, vì tiêu đề thường kích thích sự tức giận hoặc phấn khích để thu hút lượt click. Hãy tự hỏi bạn đã biết gì về chủ đề, nguồn tin và uy tín của nguồn đó.
I – Investigate the source
(Kiểm tra nguồn thông tin): Xem xét mức độ đáng tin cậy, chuyên môn và thiên kiến của tác giả và nguồn đăng tải thông tin.
F – Find better coverage (Tìm nguồn đưa tin tốt hơn): Đối chiếu với các nguồn thông tin đáng tin cậy khác hoặc các công cụ kiểm chứng tin độc lập xem họ đang nói thế nào về chủ đề đó, cùng hay khác quan điểm
T – Trace to the original
(Truy tìm nguồn gốc): Theo dõi các tuyên bố, trích dẫn, dữ liệu hoặc hình ảnh/video về bối cảnh gốc ban đầu để kiểm tra xem chúng có chính xác hay đã bị cắt ghép, đặt sai bối cảnh.
Bài: Thùy Dung
