Khi Đồng bằng Sông Cửu Long định hình lại tương lai thiết kế tuần hoàn

Trong khuôn khổ Tuần lễ Thiết kế tuần hoàn (Circular Design Week - CDW 2026), thuộc Liên hoan Sáng tạo & Thiết kế Việt Nam (VFCD) 2026, ĐBSCL được đặt ở vị trí trung tâm của một "phòng thí nghiệm sống" tầm cỡ khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trong phạm vi chuyến thực địa tới Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) và các buổi thảo luận diễn ra từ 21 đến 25/9, dưới lăng kính của khái niệm “Những chuyển hóa phong phú” (Metabolic Abundance), chương trình đã mở ra một cuộc cách mạng trong nhận thức: thiết kế tuần hoàn là sự thấu cảm, thích ứng và hoàn trả.

Đọc lại nhịp điệu lao động và khái niệm “thuận thiên”

Một trong những phát hiện sắc sảo từ các chuyến điền dã thực tế của chương trình là sự va đập giữa hai hệ logic: năng suất công nghiệp hiện đại và nhịp điệu sinh thái bản địa.

Nếu trong các mô hình sản xuất truyền thống, hiệu quả thường được đo lường bằng tốc độ, thời gian và sản lượng tối đa, thì nhịp lao động tại miền Tây Nam Bộ lại mang một gương mặt hoàn toàn khác. Công việc đan xen nhịp nhàng với thời gian rảnh, sự biến đổi của thời tiết, mùa vụ, dòng nước và nhịp sinh hoạt cộng đồng. Lao động ở đây đòi hỏi sự linh hoạt và khả năng thích ứng cao độ.

Từ thực tiễn này, khái niệm “thuận thiên”, sống hòa hợp và nương theo tự nhiên, hiện lên là một phương thức sinh tồn cốt lõi. Thuận thiên nghĩa là chấp nhận dòng chảy, xem biến đổi là một thứ tri thức, tối ưu hóa hay khai thác triệt để theo những mục tiêu kinh tế ngắn hạn.

Sự trù phú ở mạng lưới quan hệ

Khi nhắc đến ĐBSCL, người ta dễ nghĩ ngay đến đất đai phì nhiêu, nguồn nước dồi dào hay sản lượng nông thủy sản khổng lồ. Tuy nhiên, CDW 2026 đưa ra một lát cắt sâu sắc hơn: sự trù phú của vùng đất này thực chất là trù phú của các mối quan hệ.

Giá trị thực sự là cách con người tương tác với dòng nước, cách sinh kế uyển chuyển theo mùa nước nổi, cách tri thức được trao truyền qua các thế hệ, và cách vật chất trải qua nhiều vòng tuần hoàn sử dụng. Khi một vùng đất được nhìn nhận như một mạng lưới quan hệ, trọng tâm của thiết kế sẽ là thúc đẩy các thành phần trong hệ sinh thái hỗ trợ, nương tựa và tái tạo lẫn nhau.

Giúp những dòng chảy vô hình trở nên hữu hình 

ĐBSCL được bồi đắp bởi những dòng chảy vượt xa biên giới một địa phương, từ những giọt nước đầu nguồn thượng lưu, qua bao hệ sinh thái trước khi hòa vào biển lớn, cho đến sự đan xen phức tạp giữa nước ngọt, nước lợ và nước mặn ở vùng hạ lưu.

Dưới lăng kính của thiết kế chuyển hóa (metabolic design), mỗi sản phẩm, món ăn truyền thống, nghề thủ công hay mô hình sinh kế đều có thể được đọc như một điểm giao thoa của muôn vàn dòng chảy vật chất và văn hóa. Sự tham gia của các chuyên gia quốc tế như Hiraku Ogura (chuyên gia thiết kế lên men từ Fermentation Design Lab), Oliver Kato và Jo Chi đã củng cố thêm góc nhìn này. Chẳng hạn, quá trình lên men vi sinh là một minh chứng cô đọng cho thiết kế chuyển hóa: sự biến đổi là kết quả của mối quan hệ khăng khít giữa vi sinh vật, thời gian, môi trường và con người.

Từ "Ego" đến "Eco": Thách thức giữa thiết chế và cộng đồng

Một bài toán đầy trăn trở được đặt ra tại các phiên thảo luận là mối quan hệ giữa các thiết chế lớn, tập trung các tiêu chuẩn chuyên môn, nguồn lực và áp lực thương mại, với cộng đồng địa phương.

Giải pháp được đề xuất là một bài toán "thiết kế quan hệ". Các dự án chỉ thực sự tạo ra giá trị bền vững khi thiết chế và cộng đồng cùng kiến tạo một không gian hợp tác dài hạn, và tri thức bản địa được tôn trọng như một nguồn lực chủ động. Qua đó, khái niệm phát triển bền vững được mở rộng: đó là khả năng duy trì các mối liên kết hài hòa giữa con người và tự nhiên qua thời gian.

Tương lai của thiết kế từ sự thấu cảm và hoàn trả

Hành trình khám phá ĐBSCL qua hai tuyến chiến lược: "Thuận thiên" (tập trung vùng thượng nguồn nước ngọt) và "Con nước" (khám phá vùng hạ lưu mặn - lợ) đã đúc kết nên một thông điệp mang tính bước ngoặt cho giới học thuật và thiết kế: Thiết kế tuần hoàn luôn bắt đầu bằng việc lắng nghe một vùng đất trước khi tìm cách can thiệp vào nơi đó.

Sự chuyển dịch từ “hệ thống” sang “mối quan hệ”, từ “cái tôi” sang “hệ sinh thái” đang mở ra một kỷ nguyên mới: nguyên tắc “thiết kế cho sự hoàn trả và bồi đắp” lên ngôi. Tại đó, phù sa bồi đắp đất, nước kết nối không gian, tri thức lưu giữ qua thực hành, và ĐBSCL sừng sững hiện lên là một biểu tượng toàn cầu về khả năng sống, tư duy và sáng tạo trong những hệ thống không ngừng chuyển động.

Bài: Tiến sĩ Bùi Quốc Liêm