Diễn đàn Tương lai của các liên hoan sáng tạo mở ra đối thoại mới

Tại Liên hoan Sáng tạo & Thiết kế Việt Nam 2026, các nhà tổ chức, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo đã cùng đặt ra câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng không dễ trả lời: điều gì sẽ đọng lại trong lòng khán giả sau khi tham dự một liên hoan?

Một liên hoan có thể thu hút khán giả, tạo sức hút truyền thông với chương trình đầy ắp triển lãm, phần trình diễn và trò chuyện. Nhưng liệu gây chú ý có đồng nghĩa với tạo ra tác động?

Phát biểu khai mạc Liên hoan Sáng tạo & Thiết kế Việt Nam (VFCD) 2026 với chủ đề Sống.Tạo, Trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, Giáo sư Donna Cleveland, đã chỉ ra khác biệt quan trọng giữa hai khái niệm này. Lượng người tham dự, mức độ phủ sóng truyền thông và tương tác trên mạng xã hội có thể cho thấy ai đã chú ý hoặc tham gia một liên hoan. Tuy nhiên, bà cho rằng tác động lâu dài được thể hiện rõ hơn qua những gì xảy ra sau đó: hình thành quan hệ hợp tác, mở ra cơ hội, hỗ trợ sự nghiệp, chia sẻ tri thức và tiếp tục phát triển những cộng đồng.

Câu hỏi “sau đó sẽ có gì thay đổi?” đã trở thành sợi chỉ xuyên suốt Diễn đàn “Tương lai của các liên hoan sáng tạo” (FFF), nhánh 02 của VFCD 2026.

Thông qua những đề xuất gợi mở vào buổi khai mạc, các phiên thảo luận chuyên đề và những workshop mang tính hợp tác, FFF quy tụ tiếng nói từ Việt Nam, khu vực và quốc tế để cùng suy ngẫm về tương lai các liên hoan sáng tạo: chúng nên phục vụ ai, làm thế nào để duy trì tính bền vững và khả năng thích ứng, và làm thế nào để tạo giá trị vượt khỏi khoảng thời gian sôi động nhưng ngắn ngủi sau tuần lễ diễn ra liên hoan.

Liên hoan thuộc về ai?

Là một người Malaysia mới làm quen với cuộc sống tại Việt Nam, Trưởng ban tổ chức VFCD, Phó giáo sư Lim Kok Yoong tự nhận mình là một người ngoài cuộc và điều đó dẫn đến câu hỏi căn bản được ông đặt ra: “Một liên hoan sẽ thuộc về ai?”

Theo ông, câu trả lời không phải là một lãnh đạo hay một tổ chức duy nhất. Một liên hoan có ý nghĩa phải thuộc về con người, cộng đồng, người thực hành sáng tạo và các mối quan hệ tạo nên sức sống cho liên hoan đó. Ông cũng không đồng tình với quan điểm rằng VFCD cần tạo dấu ấn nổi bật hơn bằng cách trở nên “lớn hơn, ồn ào hơn, cầu kỳ hơn hay hoành tráng hơn”.

Thay vào đó, những câu hỏi có ý nghĩa hơn sẽ xuất hiện sau khi mọi người gặp gỡ rồi rời đi: Các mối quan hệ có tiếp tục không? Những cách làm mới có xuất hiện không? Những dự án hợp tác mới có được hình thành không? Cộng đồng có tiếp tục kết nối không? Với Phó giáo sư Lim, sự công nhận không thể là mục tiêu cuối cùng; một liên hoan phải tiếp tục mang lại giá trị cho chính cộng đồng tạo nên sức sống cho liên hoan ấy.

Những ví dụ quốc tế được chia sẻ tại diễn đàn cho thấy tầm nhìn này có thể được hiện thực hóa bằng nhiều cách khác nhau.

Ông Gerfried Stocker từ liên hoan Ars Electronica tại Áo cho rằng “một liên hoan phải là một phòng thí nghiệm”, một không gian đặc biệt, tạm thời tách khỏi những thói quen thường nhật, nhưng đồng thời vẫn phải kết nối ngược lại với thành phố và xã hội. Theo ông, liên hoan có thể chấp nhận những rủi ro mà các hình thức văn hóa truyền thống khó có thể làm được và cần liên tục thử nghiệm thay vì cho rằng đã tìm ra một mô hình hoàn chỉnh.

Cuộc thảo luận tiếp tục được mở rộng với đề xuất từ các diễn giả khác. Bà June Tan, Giám đốc Nghệ thuật của KL Festival (Liên hoan KL) từ Malaysia, thảo luận về cách làm thế nào để liên hoan trở thành không gian dành cho kể chuyện, ký ức văn hóa và sự tham gia, thay vì chỉ là nơi khán giả thụ động thưởng thức. Còn bà Trương Uyên Ly, cựu Giám đốc Hanoi Grapevine, đặt cuộc thảo luận trong bối cảnh văn hóa đang thay đổi tại Việt Nam, đồng thời đề cập đến những thực tế trong quá trình tổ chức các sự kiện sáng tạo – từ chính sách, cấu trúc thể chế đến áp lực vận hành.

Từ tham gia đến làm chủ

Ngày thứ hai của FFF chuyển từ những đề xuất gợi mở sang so sánh và cùng phát triển. Những ví dụ quốc tế cho thấy sự tham gia của cộng đồng không chỉ đơn thuần là kêu gọi công chúng tham dự.

Liên hoan Luna ở Hà Lan thu hút hơn 200 tình nguyện viên tham gia, trong đó có người tị nạn và sinh viên quốc tế mong muốn thiết lập kết nối xã hội. Theo thời gian, một số tình nguyện viên bắt đầu không chỉ muốn hỗ trợ mà còn muốn đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn, vì họ “muốn đứng ra đảm nhiệm liên hoan, muốn đảm nhiệm các tác phẩm nghệ thuật”.

Kết luận mà Giám đốc liên hoan Andrea Möller đưa ra tại diễn đàn rất đơn giản: “Tất cả mọi người nên có vai trò làm chủ liên hoan”. Việc cùng chia sẻ tinh thần làm chủ có thể giúp một liên hoan trở nên vững vàng và bền bỉ hơn.

Diễn giả Cecile Huang, Giám đốc C-LAB từ Đài Loan, đưa ra một mô hình khác. Thay vì xem liên hoan chủ yếu là thời điểm để giới thiệu những tác phẩm đã hoàn thiện, mô hình này nhấn mạnh quá trình thử nghiệm và sáng tạo dài hạn cùng các nghệ sĩ, song song với sự tham gia của công chúng, giao lưu quốc tế, giáo dục và hợp tác với các trường đại học. Một số dự án có thể trải qua quá trình phát triển trong nhiều năm trước khi xuất hiện trên sân khấu liên hoan.

Những ví dụ này cùng chuyển hướng cuộc thảo luận từ việc xem liên hoan là những sự kiện riêng lẻ sang nhìn nhận liên hoan như một hạ tầng sáng tạo, nơi các mối quan hệ, kỹ năng, tri thức cũng như những thử nghiệm có thể được vun đắp theo thời gian.

Từ thảo luận đến định hình mô hình liên hoan tương lai

Các phiên workshop diễn ra sau đó đã nhìn nhận lại những đề xuất gợi mở trước đó để xem lại cách tổ chức liên hoan.

Một nhóm đã đặt trọng tâm vào “thời gian để kể những câu chuyện” để tạo không gian cho những trải nghiệm sống, góc nhìn khác nhau và những tiếng nói vốn không thường xuất hiện trong các khuôn khổ thể chế. Các thành viên trong nhóm cũng thảo luận xem liệu niềm tin có thể tạo dựng được trong những không gian có thân mật với chủ đích không, ví dụ như cùng ăn uống và tụ họp, thay vì chỉ thông qua các biểu mẫu, email và những cuộc họp chính thức.

Các nhóm khác xác định tính cởi mở, khả năng tiếp cận và tính bền vững là những nguyên tắc cốt lõi. Khái niệm bền vững cũng được mở rộng khỏi tác động môi trường, bao gồm nguồn tài chính, sức bền của tổ chức, khán giả, trách nhiệm của mỗi cá nhân và sức chứa của cộng đồng địa phương.

Người tham gia sự kiện đồng thời chỉ ra khoảng cách vẫn còn tồn tại giữa các trường đại học và ngành công nghiệp sáng tạo vốn đang thay đổi nhanh chóng, đặt câu hỏi liệu các liên hoan có thể tạo ra những không gian để quá trình trao đổi tri thức diễn ra nhanh hơn và công khai hơn hay không.

Những cuộc thảo luận này không đưa ra được đáp án cuối cùng rõ ràng, song đó cũng không phải mục đích chính của những hoạt động này.

FFF được thiết kế nhằm đóng góp vào quá trình đồng kiến tạo một khung kế hoạch mẫu cho các liên hoan sáng tạo tương lai tại Việt Nam, xây dựng những mạng lưới khu vực và quốc tế vững mạnh hơn, phát triển những cách tiếp cận linh hoạt hơn đối với tính bền vững của liên hoan, đồng thời mở ra những phương thức mới để các trường đại học sử dụng liên hoan như nền tảng cho nghiên cứu, thử nghiệm và tạo  tác động xã hội.

Những gì hình thành sau hai ngày của diễn đàn vì thế không phải là một bản tuyên ngôn hoàn chỉnh mà như nền móng của cho bản tuyên ngôn đó: một tập hợp các nguyên tắc, đề xuất gợi mở, mối quan hệ và những câu hỏi còn bỏ ngỏ – những điều có thể tiếp tục được thử nghiệm.

Và có lẽ, kết quả này lại chính là điều phù hợp nhất cho một liên hoan Sống.Tạo.

Bài: Lena Bucatariu