AI tạo sinh thay đổi công việc của phụ nữ: Cơ hội cho ai?

Ở Việt Nam, phụ nữ có xu hướng làm việc trong các ngành nghề chịu ảnh hưởng từ AI tạo sinh nhiều hơn nam giới. Nhưng thay vì lo ngại liệu AI có thay thế những công việc này hay không, điều đáng quan tâm hơn là phụ nữ có được tiếp cận bình đẳng với những kỹ năng và cơ hội mới mà AI tạo ra hay không.

Theo ước tính của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) năm 2026, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương khoảng 1/5 số người lao động, đang làm việc trong những ngành nghề mà một số nhiệm vụ có thể bị tác động bởi AI tạo sinh. Đáng chú ý, tỉ lệ lao động nữ chịu ảnh hưởng (24,1%) cao hơn nam giới (17,8%).

Xu hướng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Nghiên cứu của ILO tại 84 quốc gia cho thấy các ngành nghề nơi phụ nữ chiếm đa số có khả năng chịu tác động từ AI tạo sinh cao gần gấp đôi so với các ngành nghề mà nam giới chiếm đa số. Điều này một phần là do phụ nữ hiện diện nhiều hơn ở các vị trí văn thư, hành chính và hỗ trợ kinh doanh, nơi AI có thể hỗ trợ hiệu quả các tác vụ như soạn thảo tài liệu, phản hồi khách hàng hoặc xử lý hồ sơ thường nhật.

Thoạt nhìn, đây có thể là một tín hiệu đáng lo ngại đối với lao động nữ. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Võ Thị Hồng Diễm, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT Việt Nam, việc một công việc chịu ảnh hưởng của AI không đồng nghĩa với việc công việc đó sẽ bị thay thế.

“AI tạo sinh tác động trước hết đến các tác vụ trong công việc hơn là thay thế cả một nghề nghiệp. Nhân viên hành chính có thể dùng AI để soạn email hoặc tóm tắt nội dung cuộc họp, nhưng vẫn cần hiểu bối cảnh, biết giao tiếp và chịu trách nhiệm”, bà nhận định.

“AI tạo sinh giúp nâng cao năng suất lao động, nhưng điều quan trọng hơn là ai sẽ được trang bị đủ kỹ năng để đảm nhận những công việc có giá trị cao hơn khi các nhiệm vụ hiện nay thay đổi”.

Đối với nhiều lao động nữ, câu hỏi này quan trọng hơn việc AI có tự động hóa một số nhiệm vụ cụ thể hay không. Lao động nữ nằm trong nhóm có khả năng chịu ảnh hưởng nhất bởi AI tạo sinh khi nhiều nhiệm vụ hằng ngày của họ thay đổi. Tuy nhiên, họ vẫn chưa hiện diện tương xứng ở các vị trí thiết kế, triển khai và quản lý những công nghệ tiên tiến này.

“Nếu không có sự can thiệp chủ động, phụ nữ có thể phải đối mặt với những thay đổi không mong muốn do AI tạo sinh mang đến nhưng lại không hưởng lợi tương xứng từ cơ hội mà công nghệ này tạo ra”, Tiến sĩ Diễm nhận định.

Khoảng cách từ tác động đến cơ hội

Tiến sĩ Diễm cho rằng người lao động và doanh nghiệp nên nhìn nhận tác động của AI tạo sinh đối với việc làm qua ba giai đoạn.

Mức độ ảnh hưởng (exposure) cho thấy những nhiệm vụ nào đang thay đổi. Năng lực (capability) liên quan đến việc ai được trang bị công cụ, kỹ năng và sự tự tin để sử dụng AI hiệu quả. Lợi ích (benefit) được thể hiện ở việc năng suất cao hơn có chuyển hóa thành việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn và nhiều cơ hội phát triển hơn hay không.

“Chính khoảng cách giữa các giai đoạn này là nơi bất bình đẳng mới có thể xuất hiện”, Tiến sĩ Diễm cho biết.

Hai nhân viên có thể cùng chịu ảnh hưởng từ AI ở mức tương đương, nhưng kết quả họ nhận được có thể rất khác nhau. Người được đào tạo và phát triển thêm các năng lực liên quan đến AI có thể tiến xa hơn đáng kể, trong khi công việc của người còn lại có thể bị tự động hóa một phần nhưng họ không có cơ hội tương tự để phát triển bản thân.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, bảo hiểm, bán lẻ và dịch vụ chuyên nghiệp, đây không chỉ là vấn đề về bình đẳng giới mà còn là vấn đề về năng suất lao động và quản trị nguồn nhân lực.

“Hiệu quả ứng dụng AI không nên chỉ được đo bằng số lượng tài khoản AI được trang bị, mức độ sử dụng hay chi phí tiết kiệm được. Doanh nghiệp cần nắm được ai đang được đào tạo về AI, những nhiệm vụ nào được tự động hóa và được AI hỗ trợ để thực hiện hiệu quả hơn, ai chuyển sang các công việc có giá trị cao hơn, đồng thời xem xét thay đổi về thu nhập, cơ hội thăng tiến và quyền tự chủ giữa lao động nữ và nam”, Tiến sĩ Diễm nói.

Từ kỹ năng số cơ bản đến năng lực AI và việc làm chất lượng hơn

Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026-2030 tạo nền tảng quan trọng để giảm bất bình đẳng trong việc tiếp cận các cơ hội từ công nghệ mới tại Việt Nam. Chương trình đặt mục tiêu đào tạo kỹ năng số cơ bản cho ít nhất 10 triệu người trong độ tuổi lao động và hỗ trợ tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số.

Tuy nhiên, kỹ năng số cơ bản mới chỉ là điểm khởi đầu. Theo Tiến sĩ Diễm, người lao động còn cần biết khi nào nên tin tưởng kết quả do AI tạo ra, cách kiểm chứng thông tin và bảo vệ dữ liệu mật ra sao, và khi nào con người vẫn phải là người chịu trách nhiệm cuối cùng cho các quyết định.

Đối với phụ nữ nói riêng, khả năng tiếp cận những năng lực này sẽ ảnh hưởng ngày càng lớn đến cơ hội nghề nghiệp của họ trong các tổ chức sử dụng AI.

Đây là một vấn đề đáng quan tâm khi báo cáo của ILO vẫn ghi nhận tình trạng phân chia nghề nghiệp theo giới, chênh lệch thu nhập và những rào cản đối với sự thăng tiến của phụ nữ trong sự nghiệp tại Việt Nam.

“Việc phụ nữ chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi AI tạo sinh không mặc nhiên là tin xấu, nhưng cũng không tự động mang lại cơ hội. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách doanh nghiệp thiết kế lại công việc, mở rộng khả năng tiếp cận công cụ và đào tạo AI, chia sẻ thành quả từ năng suất tăng lên và hỗ trợ người lao động khi vai trò công việc thay đổi”, Tiến sĩ Diễm nhấn mạnh.

“Mục tiêu không nên chỉ là thúc đẩy ứng dụng AI nhanh hơn, mà là biến mức độ ảnh hưởng từ AI thành năng lực, rồi biến năng lực đó thành những cơ hội tốt hơn”.

Đối với Việt Nam, câu hỏi hữu ích hơn không phải là “AI có lấy đi việc làm của phụ nữ hay không?” mà là “Phụ nữ có cơ hội bình đẳng để tham gia định hình và hưởng lợi từ những công việc mà AI đang chuyển đổi hay không?”.