Đưa di sản đến gần hơn với mọi người
Gìn giữ di sản chỉ có thể trở thành một phần gần gũi trong đời sống cộng đồng khi ai cũng có cơ hội tiếp cận, khám phá và kết nối với những giá trị mà nó mang lại. Tầm nhìn ấy được Ondris và nhóm của mình hiện thực hóa thông qua ba khía cạnh về công cụ, chi phí, và trải nghiệm. Từ đó, từng bước phá bỏ những rào cản tưởng như không thể vượt qua.
Dự án góp phần thay đổi quan niệm rằng bảo tồn số đòi hỏi những thiết bị máy móc đắt đỏ và phức tạp. Chỉ với điện thoại cùng những thao tác cơ bản, nhân viên bảo tàng có thể dễ dàng triển khai số hoá các hiện vật. Một thiết bị quen thuộc trong đời sống thường ngày nay đã trở thành một “xưởng bảo tồn” thu nhỏ.
Không những vậy, dự án phá vỡ định kiến rằng bảo tồn di sản luôn đi kèm với những khoản đầu tư vượt ngoài khả năng của nhiều tổ chức. Bằng việc sử dụng các phần mềm miễn phí và giảm thiểu chi phí triển khai, những rào cản tài chính dần được gỡ bỏ. Cách tiếp cận này mở ra cơ hội cho nhiều bảo tàng, nhóm hoạt động trong lĩnh vực văn hoá, và các tổ chức tham gia gìn giữ di sản tại địa phương, đặc biệt là những đơn vị còn hạn chế về ngân sách. Nhờ vậy, di sản trở lại với đúng bản chất là một tài sản chung của cộng đồng.
Quan trọng hơn, công nghệ 3D góp phần đưa di sản đến gần công chúng hơn. Khi hiện vật được số hoá, chúng không còn chỉ giới hạn trong không gian trưng bày vật lý hay phạm vi của một bảo tàng duy nhất. Thay vào đó, các mô hình số giờ đây có thể được chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến, đồng hành cùng vô số người khắp mọi nơi trên thế giới. Dù ở bất cứ đâu hay bất cứ lúc nào, mọi người đều có thể tiếp cận và mang theo những mảnh ghép văn hóa ấy trong cuộc sống của mình.
Nhờ cách tiếp cận này, dự án đã được triển khai tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Campuchia và Việt Nam. Một trong những dấu mốc đáng tự hào nhất là Bộ sưu tập Trầu Cau tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Thông qua công nghệ 3D, một nghi thức văn hóa đang dần phai nhạt được khoác lên mình diện mạo số mới. Hồn cốt của tục ăn trầu như được tiếp thêm sức sống, trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn với công chúng hôm nay.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về tục ăn trầu trong đời sống người Việt, những hiện vật số hóa đang chờ được khám phá tại đây: Quảng bá văn hoá trầu cau Việt qua không gian ảo 3D
Trao tri thức, giữ gìn di sản cùng cộng đồng
“Trao người con cá không bằng dạy người cách câu. Không phải là làm thay, điều tôi mong muốn là trang bị cho nhân viên bảo tàng đầy đủ kiến thức và kỹ năng để bản thân họ có thể tự mình tiếp tục công việc sau khi dự án kết thúc” Ondris chia sẻ.
Công nghệ có thể mở ra những cơ hội mới hỗ trợ cho công việc bảo tồn nhưng con người mới là yếu tố quyết định sự bền vững của công tác này. Thực tế, trong nhiều dự án nghiên cứu, không ít các chuyên gia chỉ đến để nghiên cứu, thu thập tri thức rồi rời đi, để lại rất ít giá trị lâu dài cho địa phương. Ondris lựa chọn một con đường khác. Với vai trò của một “chuyên gia công nghệ di sản văn hóa”, ông tập trung gieo những hạt giống tri thức có thể tiếp tục nảy mầm sau khi dự án kết thúc.
Thông qua các buổi đào tạo về quét 3D và công cụ mã nguồn mở, nhân viên bảo tàng không chỉ có được kỹ năng mới mà còn từng bước làm chủ công tác bảo tồn số. Họ không còn phụ thuộc vào các chuyên gia mà trở thành người trực tiếp gìn giữ, quản lý và kể lại câu chuyện của di sản bằng năng lực của chính mình.
Và khi tri thức được thắp sáng, nó có sức lan tỏa mạnh mẽ như một ngọn lửa. Nhân viên truyền đạt lại cho đồng nghiệp, đồng nghiệp hướng dẫn các tình nguyện viên, và những tình nguyện viên ấy tiếp tục kết nối, đưa những giá trị di sản văn hoá của dân tộc đến gần hơn với cộng đồng. Từ một lần quét 3D đầy ngập ngừng, bỡ ngỡ ban đầu dần biến thành một thực hành bền vững. Mỗi kỹ năng được trao đi là một sợi chỉ nhỏ, và khi những sợi chỉ ấy đan kết với nhau, chúng dệt nên một tấm vải bền chắc để nâng đỡ và đưa di sản bước tiếp vào tương lai.
Để những câu chuyện văn hóa tiếp tục sống mãi
Từ trao quyền, mở rộng khả năng tiếp cận đến thúc đẩy trách nhiệm chung, dự án của Ondris đang mở ra một hướng đi mới cho bảo tồn di sản văn hóa bền vững. Dự án gửi gắm một thông điệp giản dị nhưng mạnh mẽ: văn hóa không thể được gìn giữ lâu dài nếu chỉ nằm sau lớp kính trưng bày. Văn hóa chỉ thực sự sống khi được sẻ chia bằng đôi tay của nhiều người, được kể lại bằng những tiếng nói khác nhau và được tiếp cận một cách rộng mở.
Di sản thuộc về tất cả chúng ta. Và chỉ khi nằm trong tay của tất cả mọi người, di sản mới có thể trường tồn. Cùng RMIT, chúng ta có thể trở thành những người gìn giữ và kể lại những câu chuyện văn hoá, để các giá trị ấy luôn hiện hữu, được lan tỏa và tiếp nối qua các thế hệ mai sau.
Tác giả: Nguyen Khanh Linh, Nguyen Vu Phuong Linh, Nguyen Bao Nhi, Le Minh Anh
