Một tương lai số bắt đầu từ sự hòa nhập

Một tương lai số bắt đầu từ sự hòa nhập

Cách TS Rohman thúc đẩy hòa nhập số trong một xã hội được xây dựng dựa trên các chuẩn mực của người không khuyết tật.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, câu chuyện về khả năng tiếp cận công nghệ dành cho người khuyết tật đang ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm. Với Tiến sĩ Abdul Rohman, Giảng viên Cấp cao tại Đại học RMIT Việt Nam, những đổi mới công nghệ thực sự có ý nghĩa chỉ xảy ra khi tất cả mọi người đều có thể sử dụng công nghệ ấy.

Đối với nhiều người, khả năng tiếp cận (accessibility) thường bị xem là thứ yếu. Thế nhưng, trải nghiệm của cá nhân tiến sĩ Rohman trong giai đoạn đại dịch COVID-19 đã khiến ông nhìn nhận điều đó theo một cách hoàn toàn khác.

Trong thời gian giãn cách xã hội, khi làm việc tại căn hộ của mình ở Thành phố Hồ Chí Minh, ông tình cờ nhìn thấy một người khuyết tật dưới chân cầu gần Quận 4. Khoảnh khắc ấy khiến ông trăn trở: trong thời điểm thông tin y tế đóng vai trò sống còn, cộng đồng người khuyết tật, đặc biệt là người khiếm thính và khiếm thị, sẽ tiếp cận những thông tin quan trọng ấy bằng cách nào khi các kênh truyền tải dành riêng cho họ vẫn còn rất hạn chế?

Từ câu hỏi đó, dự án Unlocking the Digital Realm for People with Disabilities ra đời. Thông qua dự án, Tiến sĩ Rohman và cộng sự đã hướng đến việc thúc đẩy hòa nhập số, tăng cường khả năng tiếp cận thông tin và công nghệ, đồng thời nâng cao năng lực và hiểu biết về quyền riêng tư trên không gian số cho cộng đồng người khuyết tật.

Không dừng lại ở đó, dự án còn góp phần nâng cao nhận thức của các nhà hoạch định chính sách, nhà phát triển công nghệ và doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc xây dựng các giải pháp số mang tính bao trùm và công bằng hơn.

Theo Tiến sĩ Rohman, những rào cản mà người khuyết tật đang đối mặt không hoàn toàn xuất phát từ tình trạng sức khỏe của họ, mà phần lớn đến từ việc xã hội được thiết kế dựa trên các chuẩn mực của người lành lặn về thể chất.

Điều này đặc biệt dễ nhận thấy trong sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ mới nổi. Ông cho biết, hầu hết các hệ thống AI hiện nay được huấn luyện dựa trên dữ liệu của số đông. Trong quá trình đó, những trải nghiệm khác biệt hoặc ít phổ biến hơn, bao gồm trải nghiệm sống của người khuyết tật, thường bị loại bỏ hoặc xem là ngoại lệ.

Hệ quả là những công nghệ vốn được kỳ vọng sẽ định hình tương lai đôi khi lại vô tình làm gia tăng khoảng cách đối với các cộng đồng vốn đã gặp nhiều rào cản trong xã hội.

Nếu mọi thứ đều được thiết kế để mọi người có thể tiếp cận, phần lớn người khuyết tật hoàn toàn có thể theo đuổi bất kỳ lĩnh vực nào mà họ mong muốn,”

Tiến sĩ Rohman nhấn mạnh

29/06/2026
A woman in a white shirt uses a desktop computer with a refreshable braille display, seated at a desk in a well-lit office environment.

Dù nhận được sự hỗ trợ kinh phí từ RMIT Việt Nam, những dự án của ông đã phải đối mặt với nhiều thách thức không thể giải quyết chỉ bằng nguồn lực tài chính. 

Một ví dụ điển hình là khi chính quyền Đà Nẵng triển khai ứng dụng 101 – nền tảng giúp người dân phản ánh các vấn đề công cộng. Trong quá trình nghiên cứu, Tiến sĩ Rohman nhận thấy ứng dụng này vẫn còn nhiều rào cản đối với người khuyết tật. 

Nhóm nghiên cứu sau đó đã tổ chức các buổi tham vấn với các bên liên quan nhằm đề xuất giải pháp cải thiện khả năng tiếp cận. Một trong những phát hiện đáng chú ý là kích thước chữ quá nhỏ đối với người khiếm thị. Bên cạnh đó, nhiều lập trình viên khi ấy cũng chưa nhận thức đầy đủ rằng Ngôn ngữ Ký hiệu Việt Nam có cấu trúc riêng, khác với chữ viết tiếng Việt thông thường. 

“Ngôn ngữ ký hiệu có hệ thống riêng, giống như từ ngữ địa phương vậy. Vì thế, không phải ai cũng có thể hiểu nhau nếu chỉ chuyển đổi trực tiếp từ ngôn ngữ viết,” ông chia sẻ. 

Những trải nghiệm này cho thấy một trong những mục tiêu lớn nhất khi phát triển bất kì công nghệ nào chính là phải đảm bảo được mọi người đều có thể sử dụng công nghệ ấy. 

Không chỉ trong lĩnh vực công nghệ, Tiến sĩ Rohman cũng nhận thấy những thách thức tương tự trong cách truyền thông phản ánh về người khuyết tật. 

Theo ông, các câu chuyện trên các phương tiện truyền thông về chủ đề này thường nhắc về sự giúp đỡ, từ thiện hoặc vượt khó. Cách tiếp cận này vô tình khắc họa hình ảnh người khuyết tật như những cá nhân luôn cần được hỗ trợ, thay vì nhìn nhận họ như những thành viên bình đẳng của xã hội. 

“Khuyết tật có thể là một phần trong bản sắc của một người, nhưng xã hội thường nhìn nhận điều đó như một gánh nặng,” ông nhận định. 

Qua quá trình làm việc trực tiếp với cộng đồng người khuyết tật, Tiến sĩ Rohman nhận ra rằng phần lớn họ không mong muốn được xem như nguồn cảm hứng hay đối tượng để ngưỡng mộ. Điều họ cần là cơ hội được tham gia, được lắng nghe và được nhìn nhận như bất kỳ ai khác. 

Theo ông, điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với báo chí và truyền thông trong việc sử dụng ngôn ngữ mang tính hòa nhập hơn khi kể các câu chuyện về người khuyết tật. Dù việc đào tạo đội ngũ nhà báo trên diện rộng đòi hỏi nhiều nguồn lực, ông vẫn tích cực làm việc với các cơ quan truyền thông và phóng viên trong khuôn khổ các dự án của mình nhằm thúc đẩy cách tiếp cận tôn trọng và bao trùm hơn. 

Với Tiến sĩ Rohman, đổi mới sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi mọi người đều được hưởng lợi từ sự đổi mới đó. 

Như ông nhấn mạnh: “Những đổi mới được xây dựng trên sự bình đẳng và hòa nhập sẽ mang lại lợi ích cho nhiều người hơn” 

Việc xây dựng một xã hội hòa nhập không bắt đầu từ những thay đổi lớn lao mà từ việc thay đổi cách chúng ta nhìn nhận người khuyết tật. Chúng ta cần phải tạo điều kiện để họ phát huy năng lực, đóng góp và phát triển như bất kỳ thành viên nào khác trong xã hội. 

Đó cũng chính là điều mà Tiến sĩ Rohman đang theo đuổi thông qua các dự án của mình, từng bước thúc đẩy một tương lai số nơi không ai bị bỏ lại phía sau. 

Tác giả: Tran Duy, Nguyen Bao Tran, Truong Thi Bao Chau, Mai Khac Anh Quoc

Thêm câu chuyện